Prenumerata kwartalnika Prawo i medycyna na rok 2018
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
e-ISSN 1898-5556
ISSN 1506-8757
  Szukaj    
Prawnokarne oceny klonowania człowieka

   Wraz z rozwojem biomedycyny coraz większe zainteresowanie budzi prawna ocena jednej z najdotkliwszych ingerencji w ludzką prokreację, a zarazem jednego z najpoważniejszych zamachów na ludzką godność, jakim jest klonowanie człowieka. Klonowanie stanowi bezpłciowy spo­sób poczęcia nowego organizmu, a jako interwencja medyczna przepro­wadzane jest w warunkach pozaustrojowych dwiema zasadniczymi me­todami: przez odłączenie od wczesnego embrionu jednej lub kilku ko­mórek oraz przez transfer jądra komórkowego z jakiejkolwiek komórki somatycznej do pozbawionej jądra komórki jajowej, którą doprowadza się następnie, za pomocą bodźców chemicznych lub fizycznych, do uzy­skania właściwości zygoty, czyli najwcześniejszej fazy rozwojowej nowe­go organizmu1. W ten sposób powstaje nowa istota ludzka, będąca w tym samym stadium rozwoju, które w przypadku zapłodnienia jest bezpo­średnim skutkiem połączenia się gamet. Samoistnie występuje u czło­wieka tylko pierwsza z powyższych odmian klonowania, prowadząca do powstania bliźniąt jednojajowych, którą stosowano już także in vitro2. W warunkach laboratoryjnych podejmowano również próby klonowania człowieka przez transfer jądra komórkowego, ale kończyły się one uśmier­ceniem embrionów po kilku podziałach komórkowych3.
   Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie prawnokarnych aspek­tów klonowania człowieka na przykładzie 10 wybranych ustawodawstw obcych. Szczególną uwagę poświęcono dwóm kwestiom: po pierwsze - jak ustawodawcy ujęli klonowanie w ramy zakazu karnego i po drugie - czy kryminalizacja tej interwencji ma charakter bezwzględny, czy też do­puszcza wyjątki. W związku z tym ustalić należy, czy i na ile do przepisów prawa przenika funkcjonujący w literaturze podział klonowania na tzw. reprodukcyjne i niereprodukcyjne lub terapeutyczne4. Pojęcia te - cho­ciaż z braku innej terminologii nadal będą tu używane - nie wydają się trafnie określać istoty interwencji, których dotyczą. Podział klonowania na „reprodukcyjne" i „niereprodukcyjne" („terapeutyczne") opiera się bowiem nie na sposobie przeprowadzenia lub stopniu dotkliwości same­go klonowania, lecz na celu, któremu ma ono służyć, a ściślej - na tym, jaki będzie los poczętej tą metodą istoty ludzkiej. W obydwu przypad­kach klonowanie skutkuje powstaniem ludzkiego embrionu, w rzeczywi­stości zatem obydwa mają charakter „reprodukcyjny". Różnica tkwi w tym, że celem klonowania zwanego reprodukcyjnym jest doprowadze­nie takiego embrionu do narodzin, a celem klonowania zwanego tera­peutycznym - pobranie od niego, kilka dni po poczęciu, komórek macie­rzystych potrzebnych do leczenia osoby, od której pochodzi użyty do klo­nowania materiał genetyczny, co powoduje śmierć embrionu5. Klonowa­nie „terapeutyczne" sprowadza się zatem do poczęcia człowieka po to, by poświęcić jego życie (w stadium embrionalnym) dla leczenia innego człowieka (już urodzonego). Mimo to, od niedawna spotyka się z postu­latami legalizacji, toteż do analizy porównawczej wybrano państwa, w których ustawodawca w jakiś sposób na te postulaty zareagował.
    I. Niemcy. W prawie niemieckim kryminalizacji klonowania dokonano w ustawie z 13 grudnia 1990 r. o ochronie embrionów6, która uznaje za przestępstwo sztuczne doprowadzenie do powstania ludzkiego embrionu z taką samą informacją dziedziczną jak inny embrion, płód, człowiek żyjący albo zmarły7. W jego opisie pominięty został cel klonowania, z czego płynie wniosek, że prawo niemieckie jednakowo kryminalizuje klonowa­nie „reprodukcyjne" i „terapeutyczne"8. W szczególności zaś na klonowa­nie „terapeutyczne" nie pozwala ustawa z 28 czerwca 2002 r. o zagwaran­towaniu ochrony embrionów w związku z importem i używaniem ludzkich embrionalnych komórek macierzystych, która legalizuje pewien zakres badań na pluripotentnych komórkach macierzystych9. Obok zakazu klonowania Embryonenschutzgesetz kryminalizuje umieszczenie poczętego tą metodą embrionu w organizmie kobiety10. W 1998 r. rząd federalny opo­wiedział się za skreśleniem tego przepisu, słusznie uznając go za „proble­matyczny z konstytucyjnoprawnego punktu widzenia", ponieważ ludzkie życie poczęte w wyniku klonowania zasługuje na taką samą ochronę, co każde inne ludzkie życie11. Propozycja ta nie przybrała jednak postaci ini­cjatywy ustawodawczej.
   Na gruncie niemieckiego zakazu karnego wątpliwości budzi jednak za­kres objętych nim technik klonowania. W kontekście definicji embrionu zawartej w Embryonenschutzgesetz12, przestępstwo klonowania na pewno może polegać na odłączeniu totipotentnej komórki od embrionu już istniejącego13. Problemy z kwalifikacją prawną stwarza natomiast metoda transferu jądra komórkowego. Zakaz klonowania z § 6 ust. 1 ESchG od­wołuje się bowiem do tożsamości informacji dziedzicznej bez dalszych rozróżnień, co należy rozumieć jako identyczność wszystkich genów zawar­tych w komórce. Tymczasem w sytuacji, gdy wykorzystana do klonowania komórka jajowa pochodzi od innej osoby niż jądro komórkowe, tożsamość informacji dziedzicznej dotyczy tylko genów zawartych w jądrze komórko­wym. Chociaż zawierają one ponad 99% wyposażenia genetycznego czło­wieka, to jednak genotyp dawcy jądra komórkowego różni się od genoty­pu jego potomka w zakresie genów mitochondrialnych, które uzyskuje on z komórki jajowej. Rząd federalny oraz komisja Bundestagu o nazwie „Pra­wo i Etyka Nowoczesnej Medycyny" zajęły stanowisko, że znikoma ilość genów mitochondrialnych pozwala przyjąć, że organizm powstały w wyni­ku transferu jądra komórkowego ma takie samo wyposażenie genetyczne, co organizm, od którego jądro komórkowe pochodzi14. U. Schroth uznał jednak, że zastosowanie w tym przypadku przepisu kryminalizującego klo­nowanie naruszałoby zakaz analogii w prawie karnym15.
  
II. Szwajcaria. W Szwajcarii prawnokarny zakaz klonowania człowie­ka jest wykonaniem przepisów konstytucji federalnej, która zabrania „wszelkich form klonowania"16. Przestępstwo nazwane przez ustawo­dawcę „klonowaniem" opisane zostało w ustawie z 18 grudnia 1998 r. o prokreacji medycznie wspomaganej17 jako tworzenie klonu18. Obok tego zakazu w rozdziale obejmującym definicje ustawowe określono klonowanie jako „sztuczne tworzenie istot genetycznie identycznych"19. Chociaż pominięcie w powyższych przepisach sposobu przeprowadza­nia omawianej interwencji wskazuje na to, że wszelkie metody klono­wania są jednakowo kryminalizowane20, to jednak użycie określenia „genetycznie identycznych" wywołuje te same zastrzeżenia w kontekście transferu jądra komórkowego, co podniesione na gruncie ustawy nie­mieckiej. W prawie szwajcarskim opis omawianego przestępstwa nie określa również celu towarzyszącego sprawcy, co pozwala na wniosek, że obejmuje ono zarówno klonowanie „reprodukcyjne" jak i „terapeu­tyczne"21. Podobnie, jak w niemieckim systemie prawa, zmian w tym zakresie nie wprowadziła ustawa z 19 grudnia 2003 r. o badaniach na macierzystych komórkach embrionalnych22. Idzie ona dalej niż niemiec­ka Stammzellgesetz, ponieważ pozwala na pobieranie od embrionów komórek macierzystych, ale dopiero po ustaniu totipotencji23. Zawarto w niej nawet odrębny typ przestępstwa związany z klonowaniem „tera­peutycznym", opisany jako produkowanie embrionalnych komórek macierzystych z „klonu", używanie takich komórek lub import albo eksport „klonu"24. W odróżnieniu od niemieckiej Embryonenschutzgesetz prawo szwajcarskie nie zakazuje natomiast umieszczenia „klonu" w organizmie kobiety. Projektodawcy bowiem uznali, iż zakaz taki był­by zamachem na życie istoty ludzkiej25.
  
III. Włochy. We Włoszech ustawa o prokreacji medycznie wspomaga­nej z 19 lutego 2004 r.26 przewiduje dwa zakazy karne mające zastosowa­nie do klonowania. Pierwszy z nich polega na realizacji „procesu skiero­wanego na otrzymanie istoty ludzkiej pochodzącej z jednej komórki wyj­ściowej, ewentualnie identycznej pod względem wyposażenia genetycz­nego jądra komórkowego z inną istotą ludzką żyjącą albo zmarłą"27. Dru­gie przestępstwo, o niższym ustawowym zagrożeniu, opisane zostało jako „interwencja klonowania przez transfer jądra komórkowego lub przez wczesny podział embrionu [...], tak w celach prokreacyjnych jak i badawczych"28. Ustalenie granicy między tymi zakazami sprawia duże trudności29. W pracach legislacyjnych podnoszono, że pierwszy z nich doty­czy klonowania „reprodukcyjnego"30. W literaturze zaś spotkać można stanowisko, przyjmujące że przepis ten określa interwencję różną od klo­nowania, polegającą na doprowadzeniu do powstania istoty ludzkiej z jednej komórki somatycznej lub rozrodczej, a klonowania dotyczy wy­łącznie drugi zakaz albo - co wydaje się bliskie poglądowi z prac legisla­cyjnych - pierwsze z wymienionych przestępstw polega na doprowadze­niu do „ukształtowania się człowieka zdolnego do samodzielnego życia", który został poczęty przez klonowanie31. Pojawia się tu więc problem wykładni terminu „istota ludzka" użytego w tym pierwszym zakazie, ale nawet jeśli zmierzałaby ona w kierunku niekorzystnym dla ludzkiego embrionu, to i tak drugi zakaz kryminalizuje klonowanie niezależnie od późniejszego losu embrionu32, chociaż przewiduje łagodniejszą karę niż pierwszy. Określając sposób klonowania, ustawodawca włoski uniknął nieścisłości wynikającej z wymogu identyczności genotypu embrionu poczętego w wyniku klonowania i dawcy jądra komórkowego. Podobnie zaś jak prawo szwajcarskie, nie objął zakazem umieszczenia takiego embrionu w organizmie kobiety.
  
IV. Norwegia. Podobieństwo do przepisów włoskich wykazuje norweska ustawa z 5 grudnia 2003 r. o wykorzystywaniu biotechnologii w medycynie ludzkiej33, która również przewiduje dwa przestępstwa klonowania o po­dobnie niewyraźnej granicy, z tym że zagrożone jednakową karą34. Pierw­sze z nich polega na „stosowaniu technik mających na celu produkcję ge­netycznie identycznych istot"35, a drugie - na „tworzeniu ludzkich embrionów przez klonowanie", zdefiniowane jako „wytwarzanie genetycznie iden­tycznych kopii"36. Powołane przepisy wydają się zatem obejmować wszyst­kie odmiany klonowania pod względem celu. W przedmiocie metod klo­nowania, na gruncie prawa norweskiego aktualne są zaś te same zastrze­żenia pod adresem słowa „identyczny", które dotyczą prawa niemieckiego i szwajcarskiego. Ustawa norweska kryminalizuje też, podobnie jak ten ostatni system prawa, „prowadzenie badań na liniach komórek uzyska­nych z embrionów ludzkich utworzonych przez klonowanie"37.
  
V. Francja. Prawo francuskie do 2004 r. nie przewidywało wyraźnego zakazu klonowania38. Potrzebę odrębnego uregulowania omawianych tu kwestii dostrzeżono w pracach nad ustawą o bioetyce, przyjętą w dniu 6 sierpnia 2004 r.39. Jej projekt przewidywał wprowadzenie do kodeksu karnego zakazu „podjęcia interwencji mającej na celu spowodowanie uro­dzenia dziecka, które nie pochodziłoby bezpośrednio z gamet mężczyzny i kobiety"40, obejmującego klonowanie „reprodukcyjne" i inne interwen­cje prowadzące do narodzin dziecka poczętego w sposób bezpłciowy. Osta­tecznie jednak przestępstwo klonowania „reprodukcyjnego" opisano jako „podjęcie interwencji mającej na celu spowodowanie urodzenia dziecka genetycznie identycznego z inną osobą żyjącą lub zmarłą", zamieszczając je w tytule I księgi II kodeksu karnego o nazwie: „Przestępstwa przeciwko ludzkości i przeciwko gatunkowi ludzkiemu"41. Wprowadzono również do kodeksu karnego zakaz „poddania się pobraniu komórek lub gamet w celu spowodowania urodzenia dziecka genetycznie identycznego z inną osobą żyjącą lub zmarłą"42. Równolegle ustawa o bioetyce dokonała wyraźnej kryminalizacji klonowania „niereprodukcyjnego", dodając do opisów prze­stępstw, polegających na poczęciu in vitro ludzkich embrionów w celach handlowych lub przemysłowych oraz w celach badawczych czynność wy­konawczą polegającą na „tworzeniu przez klonowanie"43. Zmiana ta usu­nęła ewentualne wątpliwości co do tego, czy klonowanie mieści się w sfor­mułowaniu „poczęcie in vitro". Wprowadzono również odrębny zakaz karny tworzenia ludzkich embrionów przez klonowanie w celach terapeutycz­nych44. Prawo francuskie kryminalizuje zatem klonowanie niezależnie od jego celu, chociaż czyny, które nie zmierzają do narodzin dziecka są zagro­żone znacznie łagodniejszą karą.
  
VI. Hiszpania. W Hiszpanii klonowanie początkowo było przedmiotem tylko zakazów administracyjnokarnych w ustawie z 22 listopada 1988 r. o technikach reprodukcji wspomaganej45, z których jeden obejmował „two­rzenie identycznych istot ludzkich przez klonowanie albo przez każdą inną procedurę zmierzającą do polepszenia rasy", a drugi - „tworzenie istot ludzkich przez klonowanie, niezależnie od jego wariantu albo sto­sowanie innej procedury pozwalającej na stworzenie identycznych istot ludzkich"46. Przepisy te uchylił kodeks karny z 23 listopada 1995 r., zastę­pując je przestępstwem „tworzenia identycznych istot ludzkich przez klo­nowanie lub inne metody ukierunkowane na dobór rasy"47. Podobnie zatem jak w prawie francuskim, klonowanie usytuowane zostało wśród czynów o charakterze eugenicznym, chociaż jest przestępstwem bez wzglę­du na to, czy zmierza do selekcji rasowej48. Treść powołanego zakazu nawiązuje do opisu klonowania w prawie szwajcarskim i norweskim. Jed­nakże spotkać można stanowisko, że zakaz hiszpański dotyczy tylko „re­produkcyjnej" odmiany klonowania, co ma wynikać z określenia przed­miotu wykonawczego terminem „istota ludzka"49.
  
VII. Dania. W prawie duńskim zakaz karny klonowania „reproduk­cyjnego" wywodzony jest z przepisów ustawy z 10 czerwca 1997 r. o sztucz­nym zapłodnieniu w związku z leczeniem, diagnostyką i badaniami medycznymi50, kryminalizujących jednoczesny albo następujący po sobie transfer identycznych komórek jajowych niezapłodnionych albo zapłod­nionych do organizmu jednej albo kilku kobiet, w celu prokreacji51. Szer­szy wydaje się jednak zakres przewidzianego w tej samej ustawie prawnokarnego zakazu eksperymentów, których celem jest tworzenie istot ludzkich identycznych genetycznie52. Zdaniem Duńskiej Rady Etyki prze­pis ten obejmuje klonowanie zarówno przez odłączenie komórki od embrionu w stadium totipotencji, jak i przez transfer jądra komórkowego53, chociaż odnośnie do tej ostatniej metody budzi on te same zastrze­żenia, co przepisy prawa szwajcarskiego, norweskiego i hiszpańskiego. W zakresie celu klonowania wykładnia zakazu duńskiego - podobnie jak hiszpańskiego - zmierza w kierunku ograniczenia go do odmiany „re-produkcyjnej"54. W 2001 r. Duńska Rada Etyki stwierdziła jednak, iż klo­nowanie „terapeutyczne" jest zabronione, ponieważ nie mieści się w prze­widzianych w § 25 ustawy nr 460 celach eksperymentów, których realiza­cja usprawiedliwia pobranie i zapłodnienie komórki jajowej oraz wyko­rzystywanie „zapłodnionej komórki jajowej" lub gamet przeznaczonych do zapłodnienia55. Jeśli podzielić to stanowisko, należałoby przyjąć, że klonowanie „terapeutyczne" skutkuje odpowiedzialnością karną jako naruszenie powołanego przepisu56. Powyższa interpretacja, chociaż była prezentowana szerzej57, budzi jednak zastrzeżenia, zważywszy iż klonowanie nie jest interwencją ani na zapłodnionej komórce jajowej, ani na gametach przeznaczonych do zapłodnienia, ani też nie polega na zapłod­nieniu komórki jajowej. Od września 2003 r. problem ten stracił nieco na znaczeniu wobec poszerzenia katalogu celów dozwolonych eksperymen­tów z § 25 ustawy nr 460 o uzyskanie, przy użyciu „zapłodnionej komórki jajowej" i komórek macierzystych, nowej wiedzy, która mogłaby zwięk­szyć możliwości leczenia chorób u ludzi58. Jeśli przyjąć wykładnię Duń­skiej Rady Etyki, powyższą zmianę należy traktować jako dekryminalizację klonowania „terapeutycznego", a jeśli stanowisko tego gremium odrzucić, to powyższa interwencja i tak pozostawałaby bezkarna.
  
VIII. Holandia. Przepisy uzależniające prawnokarną ocenę klonowa­nia od jego celu przewiduje holenderska ustawa z 20 czerwca 2002 r. o zasadach dotyczących postępowania z komórkami rozrodczymi i em­brionami, chociaż jej obecnie obowiązująca część kryminalizuje klonowa­nie bezwzględnie59. Zakazuje ona pod groźbą kary podejmowania na ga­metach lub embrionach działań zmierzających do narodzin ludzkich istot identycznych genetycznie60. Zważywszy iż zakaz ten zrelacjonowany został nie do tworzenia „istot ludzkich", ale do ich narodzin, obejmuje on tylko klonowanie „reprodukcyjne"61. Z uwagi zaś na to, że w powołanym zaka­zie karnym wymieniono interwencje zarówno na gametach jak i na em­brionach, przyjąć należy, iż dotyczy on i transferu jądra komórkowego i podziału embrionu62. Obecnie stosowanie klonowania w innym celu niż urodzenie dziecka naruszałoby przewidziany w Embryowet zakaz karny two­rzenia embrionu specjalnie dla badań naukowych lub innych celów róż­nych od spowodowania ciąży, ponieważ jego syntetyczny opis nie ogranicza sposobu poczęcia do zapłodnienia63. Omawiana ustawa przewiduje jed­nak możliwość uchylenia powyższego zakazu w przyszłości na mocy decy­zji królewskiej albo ustawy. Zaczną wówczas obowiązywać już zamiesz­czone w Embryowet przepisy pozwalające na tworzenie embrionów w in­nych celach niż spowodowanie ciąży64. Także i one nie różnicują sposobu poczęcia, toteż znajdą zastosowanie zarówno do zapłodnienia, jak i do klo­nowania. Przewidują możliwość tworzenia embrionów na potrzeby hodowli komórek w celach transplantacji u człowieka lub dla badań naukowych w dziedzinie, między innymi, medycyny transplantacyjnej65, co obejmie klo­nowanie „niereprodukcyjne"66. W związku z tym nastąpi zwężenie zakre­su kryminalizacji do tworzenia embrionu w innych celach niż spowodowa­nie ciąży lub niż ustawowo dozwolone67
  
IX. Wielka Brytania. W prawie brytyjskim - wymienianym najczęściej jako przykład ustawodawstwa legalizującego klonowanie „terapeutycz­ne" - jedynym przepisem związanym bezpośrednio z klonowaniem jest przewidziany w ustawie z 1 listopada 1990 r. o ludzkim zapłodnieniu i embriologii68 zakaz karny zastępowania jądra komórki embrionu jądrem komórkowym pobranym z komórki „jakiejkolwiek osoby, embrionu albo embrionu w późniejszym stadium rozwoju"69. Nie obejmuje on jednak transferu jądra komórkowego do komórki jajowej ani podziału embrionu70. W literaturze i orzecznictwie przełomu XX i XXI w. pojawiło się pytanie, czy wymienione interwencje w ogóle mieszczą się w zakresie przedmiotowym Human Fertilisation and Embryology Act, w szczególno­ści zaś, czy są objęte zakazem karnym tworzenia embrionu nie na mocy zezwolenia71. Definicja ustawowa określa bowiem embrion jako „ludzki żywy embrion po zakończeniu zapłodnienia" oraz „komórkę jajową w trakcie zapłodnienia"72, pomijając poczęcie przez klonowanie. W listo­padzie 2001 r. sąd administracyjny w sprawie R v. Secretary of State for Health odpowiedział na powyższe pytanie przecząco w zakresie metody transferu jądra komórkowego do komórki jajowej, co prowadziło do wniosku, że jest ona dopuszczalna bez żadnych ograniczeń73. W związku z tym już 4 stycznia 2002 r. parlament przyjął ustawę o klonowaniu re­produkcyjnym, wprowadzając do brytyjskiego systemu prawa przestęp­stwo o treści podobnej do francuskiego projektu ustawy o bioetyce, polegające na „umieszczeniu w organizmie kobiety ludzkiego embrionu utworzonego w inny sposób, niż w wyniku zapłodnienia"74. Krótko po­tem w sprawie R v. Secretary of State for Health sąd apelacyjny orzekł, że tworzenie embrionów przez klonowanie jest objęte zakresem przedmio­towym Human Fertilisation and Embryology Act75, a pogląd ten - niewąt­pliwie wykraczający poza literalną wykładnię ustawowej definicji embrio­nu na rzecz interpretacji celowościowej76 - w marcu 2003 r. podzieliła Izba Lordów77. Z uwagi na kryminalizację umieszczenia w organizmie kobiety embrionu poczętego przez klonowanie, dwa ostatnie orzeczenia mają znaczenie przede wszystkim dla klonowania „terapeutycznego". Prowadzą bowiem do wniosku, że przewidziany w Human Fertilisation and Embryology Act zakaz karny tworzenia embrionu nie na mocy ze­zwolenia obejmuje nie tylko zapłodnienie in vitro ale też - jak w prawie holenderskim - klonowanie. Interwencja ta jest zaś legalna wów­czas, gdy zostaje przeprowadzona „na mocy zezwolenia", którego uzy­skanie zależy od realizacji jednego z przewidzianych prawem celów. Do końca stycznia 2001 r. katalog tych celów dotyczył badań nad ludzką pro-kreacją, toteż łączył się z tworzeniem embrionu przez zapłodnienie, cho­ciaż w razie wykazania, że osiągnięcie któregoś z nich wymaga utworze­nia embrionu przez klonowanie, teoretycznie możliwe było uzyskanie zezwolenia także i na tę interwencję78. Dopiero Human Fertilisation and Embryology (Reasearch Purposes) Regulations z 24 stycznia 2001 r. doda­ły do powyższego katalogu trzy nowe cele, typowe dla klonowania „tera­peutycznego", którymi są: poszerzenie wiedzy o rozwoju embrionów oraz o poważnych chorobach i umożliwienie jej stosowania w rozwoju lecze­nia poważnych chorób79. W ten sposób klonowanie człowieka - chociaż nie wymienione z nazwy - uległo wyłączeniu spod zakazu karnego na znacznie szerszą skalę niż dotąd80.
  
X. Szwecja. Zróżnicowanie prawnokarnej oceny klonowania w za­leżności od celu pojawiło się niedawno w prawie szwedzkim w wyniku nowelizacji ustawy z 14 marca 1991 r. o postępowaniu z ludzką zapłod­nioną komórką jajową w celach badawczych i leczniczych81, jaka nastą­piła w lutym 2005 r.82. Wcześniej prawo szwedzkie w zasadzie pomijało problem klonowania. Zakaz klonowania „reprodukcyjnego" próbowano wywodzić z przepisów kryminalizujących umieszczenie w organizmie kobiety „zapłodnionej komórki jajowej", która była przedmiotem eks­perymentów o celu naukowym lub leczniczym albo powstałej z gamet, które były przedmiotem takich eksperymentów przed zapłodnieniem83. Określenie „zapłodniona komórka jajowa" jest jednak zupełnie nie­adekwatne dla embrionu poczętego w wyniku klonowania. W wyniku wspomnianej nowelizacji rozciągnięto zakaz karny umieszczenia w or­ganizmie kobiety na „komórki jajowe, które były użyte do transferu jądra komórki somatycznej"84, w konsekwencji czego nastąpiła wyraź­na kryminalizacja klonowania „reprodukcyjnego". Zważywszy zaś, że po nowelizacji ustawa nr 115 pozwala na prowadzenie eksperymentów badawczych lub leczniczych na „komórce jajowej, która była użyta do transferu jądra komórki somatycznej", czyli na ludzkim embrionie po­czętym przez klonowanie85 i nakazuje jego „zniszczenie" po upływie 14 dni od poczęcia86, klonowanie „terapeutyczne" zostało wyraźnie zalegalizowane87.
  
Porównawczy przegląd prawnokarnych zakazów klonowania ukazuje dwa przeciwstawne pod względem aksjologicznym kierunki. Pierwszy z nich zmierza do częściowego przynajmniej zalegalizowania, a w związ­ku z tym dekryminalizacji, klonowania „terapeutycznego". W Wielkiej Brytanii i Szwecji znalazł on swój wyraz w nowelizacji prawa, w Holandii - we wprowadzeniu przepisów, które mogą wejść w życie w przyszłości, a w Hiszpanii i Danii - w interpretacji użytego w zakazach klonowania terminu „istota ludzka", zmierzającej do wyróżnienia bliżej nieokreślo­nej granicy czasowej, przed osiągnięciem której embrion ludzkiego nie­wątpliwie gatunku nie zasługuje jeszcze na miano „istoty". Drugi kieru­nek, właściwy dla Niemiec, Szwajcarii, Włoch, Norwegii i Francji, prze­ciwstawia się uzależnianiu prawnokarnej oceny klonowania od losu po­czętego tą metodą embrionu i kryminalizuje omawianą interwencję bez­względnie. Także i tu dostrzec można jednak pewne wahania ustawo­dawcy wokół zakresu pojęcia „istota ludzka". Zapewne aby uniknąć luki prawnej, jaka mogłaby powstać w wyniku zbyt wąskiej jego wykładni, we Włoszech i Norwegii wprowadzono podwójne zakazy klonowania, z któ­rych jeden wyraźnie uniezależnia kryminalizację od dalszego losu em­brionu. Takie posunięcie legislacyjne - chociaż ma szanse uczynić kryminalizację klonowania szczelną - również budzi zastrzeżenia, gdyż podaje w wątpliwość fakt, że istota ludzka powstaje w momencie poczęcia.
  
Ramy niniejszego opracowania nie pozwalają na stanowcze ustale­nie, która z powyższych tendencji obecnie przeważa. Na pewno jednak nadużyciem byłoby twierdzenie o dominacji kierunku dekryminalizującego „terapeutyczną" odmianę klonowania. W najnowszych inicjaty­wach ustawodawczych dostrzega się bowiem równolegle silną tenden­cję do utrzymania lub wprowadzenia zakazów karnych tej interwencji.
  
W związku z relatywizacją prawnokarnych ocen klonowania zwrócić należy uwagę na to, że w niektórych zakazach klonowania „reproduk­cyjnego" czynność wykonawcza opisana została nie jako tworzenie istoty ludzkiej, ale jako doprowadzenie do jej narodzin, czego przykładem jest prawo francuskie i holenderskie albo jako umieszczenie embrionu w organizmie kobiety, czego przykładem jest prawo brytyjskie i szwedz­kie. Tak zredagowany zakaz nie zostaje wymierzony w samo klonowa­nie, ale w życie ludzkiego embrionu. Do systemów prawa, w imię ochro­ny przed klonowaniem wprowadza się zatem „nakaz zabójstwa pod groź­bą kary"88. Nasuwa się tutaj pytanie, jakie dobro chronić ma taki prze­pis; na pewno bowiem nie jest nim ani ludzkie życie, ani ludzka god­ność. Należy raczej dopatrywać się go w gatunkowym wymiarze ludz­kiego genomu, ujętym jako dobro sui generis, któremu niektórzy usta­wodawcy przypisują wyższą wartość niż elementarnym dobrom kon­kretnego człowieka.
  
Przechodząc od ocen aksjologicznych na płaszczyznę techniki legi­slacyjnej, pozytywnie należy ocenić to, że w większości przedstawio­nych zakazów klonowanie opisane zostało jako osiągnięcie określone­go skutku albo zmierzanie do niego, nie zaś jako techniczna procedura - podział embrionu lub transfer jądra komórkowego. Ta druga metoda - którą dostrzec można w prawie szwedzkim i włoskim - łączy się z nadmierną kazuistyką, nie tylko zbędną, ale i szkodliwą, jako że nie można wykluczyć wdrożenia nowych technik klonowania, które nie mieściłyby się już w opisie ustawowym. Warto również zwrócić uwagę na - przyjęte w Wielkiej Brytanii i proponowane we Francji - synte­tyczne ujęcie zakazu klonowania „reprodukcyjnego", odnoszące go tak­że do innych metod tworzenia embrionu w sposób bezpłciowy. Więk­szości omawianych systemów prawnych należy jednak zarzucić brak precyzji w określeniu biologicznego rezultatu klonowania. Najczęstszym błędem, który pojawia się w prawie niemieckim, szwajcarskim, norwe­skim, francuskim, hiszpańskim, duńskim i holenderskim jest wymóg identyczności osoby, której materiału genetycznego użyto do klonowa­nia i powstałej w wyniku tej interwencji. Ponadto, w wymienionych sys­temach prawa, z wyjątkiem niemieckiego i - w zakresie klonowania „reprodukcyjnego" - francuskiego, zakazy klonowania wymagają wy­tworzenia co najmniej dwóch „istot", niepotrzebnie używając liczby mnogiej. Nieścisłości te są dosyć poważne, ponieważ próby zaradzenia im w drodze wykładni celowościowej napotykają na przeszkodę w po­staci karnomaterialnej zasady legalizmu.

                                                                    Dr n. prawn. Małgorzata Gałązka


1     Szerzej zob. J. A. Modliński, J. Karasiewicz, Klonowanie ssaków: mity i rzeczywistość, w: Klonowanie człowieka. Fantazje - zagrożenia - nadzieje, red. B. Chyrowicz, Lublin 1999, s. 31-69; J. de D. Vial Correa, Klonowanie człowieka: technika w służbie dehumanizacji?, w: tamże, s. 109-112; Z. Chłap, Zamysł klonowa­nia człowieka, „Medycyna Wieku Rozwojowego" (dalej: MWR) 1999, supl. I do nr 3, s. 116-118.
2     Zob. J. A. Modliński, J. Karasiewicz, dz. cyt., s. 25, 71-73. Metoda ta wykorzystuje właściwą wczesne­ mu embrionowi zdolność totipotencji, która powoduje, że każda jego komórka po odłączeniu staje się odrębnym embrionem.
3      Zob. C. Żekanowski, Klonowanie - na skrzyżowaniu biologii i kultury, MWR 1999, supl. I do nr 3, s. 150.
4      Zob. J. A. Modliński, J. Karasiewicz, Klonowanie somatyczne ssaków, MWR 2001, supl. I do nr 1, s. 21; R. Lovell-Badge, The future for stem cell research, „Nature" 2001, vol. 414, s. 88; Comité Consultatif National d'Éthique (dalej: CCNE), Avis n° 67 sur l'avant-projet de révision des lois bioéthiques - 27 janvier 2000; Conseil d'État, Les lois de bioéthique: cinq ans aprčs, Paris 1999, s. 11, 16; Select Committee on Stem Cell Rese­arch, Stem Cell Research, 13 February 2002 (dalej: Stem Cell), 5.8, http://www.parliament.the-stationeryoffice.co.uk.
5     Komórki macierzyste są niezróżnicowanymi komórkami zdolnymi do samoregeneracji i tworzenia komórek zróżnicowanych. Należą do nich pluripotentne komórki embrionu w stadium blastocysty, które nie mają już właściwości totipotencji. Zob. Z. Bielańska-Osuchowska, Embriologia, Warszawa 2001, s. 350-351; J. A. Thomson i in., Embryonic stem cell lines derived from human blastocysts, „Science" 1998, vol. 282, s. 1145-1147; P. J. Donovan, J. Gearhart, The end of the beginning for pluripotent stem cells, „Nature" 2001, vol. 414, s. 92.
6     Gesetz zum Schutz von Embryonen (Embryonenschutzgesetz - ESchG) vom 13. Dezember 1990, „Bundesgesetzblatt" (dalej: BGBl) Nr 69, Teil I, S. 2746-2748, ze zm, dalej: Embryonenschutzgesetz, ESchG.
7     Zob. § 6 ust. 1 ESchG. Przestępstwo to jest zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 5 albo grzywny.
8     Zob. J. Taupitz, Der rechtliche Rahmen des Klonens zu terapeutischen Zwecken, „Neue Juristische Wochenschrift" 2001, z. 47, s. 3439; R. K. Kutzer, Embryonenschutzesetz - Wertungswidersprüche zu den Regelungen bei Schwangerschaftsabbruch, Früheutanasie, Sterbenhilfe und Transplantation, „Medizinrecht" (dalej: MedR) 2002, z. 1, s. 24; Zweiter Zwischenbericht des Enquete-Kommission „Recht und Ethik der modernen Medizin". Teilbericht Stammzellforschung, „Bundestags-Drucksache" (dalej: BT-Drs.) 14/7546, 1.2.3.1.
9     Gesetz zur Sicherstellung des Embryonenschutzes in Zusammenhang mit Einfuhr und Verwendung menschlicher embryonaler Stammzellen (Stammzellgesetz StZG) vom 28. Juni 2002, BGBl Nr. 42, Teil I, S. 2277-2280, ze zm.
10    Zob. § 6 ust. 2 ESchG. Przestępstwo to jest zagrożone taką samą karą jak czyn z § 6 ust. 1 ESchG.
11    Zob. Unterrichtung durch die Bundesregierung. Bericht zur Frage eines gesetzgeberischen Handlungsbedarfs beim Embryonenschutzgesetz aufgrund der beim Klonen von Tieren angewandten Techniken und der sich abzeichnenden weiteren Entwicklung, BT-Drs. 13/11263, C.6, D; Genmedizin und Recht. Rahmenbedingungen und Regelungen für Forschung, Entwicklung, Klinik, Verwaltung, red. S. F. Winter, H. Fenger, H.-L. Schreiber, München 2001, s. 149.
12    § 8 ust. 1 ESchG: „(...) embrionem jest już zapłodniona, zdolna do rozwoju ludzka komórka jajowa od momentu połączenia się jąder komórkowych obydwu gamet, a także każda pobrana od embrionu totipotentna komórka, która może - przy istnieniu wymaganych do tego pozostałych warunków - dzielić się i rozwinąć się w odrębną jednostkę".
13    Zob. Zweiter, 1.2.3.1; R. Keller, H.-L. Günther, P. Kaiser, Embryonenschutzgesetz. Kommentar zum Embryonenschutzgesetz, Stuttgart-Berlin-Köln 1992, s. 237, 250.
14    Zob. Unterrichtung, C. 1.2.1; Zweiter, 1.2.3.1; zob. też Genmedizin, s. 147; R. Keller, H.-L. Günther, P. Kaiser, dz. cyt., s. 236.
15    Zob. U. Schroth, Forschung mit embryonalen Stamzellen und Präimplantationsdiagnostik im Lichte des Rechts, JZ 2002, z. 4, s. 172; zob. też J. Taupitz, dz. cyt., s. 3434.
16    Zob. art. 119 ust. 2 lit. a Constitution fédérale de la Confédération suisse du 18 avril 1999, „Recueil officiel des lois féderales" (dalej: RO) 1999, nr 42, s. 2556-2611; Départament fédéral de l'intérieur, Loi fédérale relativeŕ la recherche sur les embryons surnuméraires et sur les cellules souches embryonnaires - Loi relative ŕ la recherché sur les embryons, LRE. Rapport explicatif sur le projet de loi, mai 2002, 1.7.3.1; 2.1.3, dalej: LRE. Rapport.
17    Loi fédérale sur la procréation médicalement assistée (LPMA) du 18 decembre 1998, RO 2000, nr 51, s. 3055-3067, ze zm, dalej: LPMA.
18    Zob. art. 36 ust. 1 LPMA Przestępstwo to jest zagrożone karą więzienia, której granice w prawie szwajcarskim wynoszą, co do zasady, od 3 dni do 3 lat (art. 36 Code pénal suisse du 21 décembre 1937, RO 54, 781, ze zm.).
19    Zob. art. 2 lit m LPMA.
20    Zob. Message relatif ŕ l'initiative populaire «pour la protection de l'ętre humain contre les techniques de reproduction artificielle (Initiative pour une procréation respectant la dignité humaine, PPD)» et ŕ la loi fédéra­ le sur la procréation médicalement assistée (LPMA), „Feuille Fédérale" 1996, vol. III, nr 26, s. 241-242.
21    Zob. LRE. Rapport 1.4.2.2.2; Message sur la loi relative ŕ la recherche sur les embryons surnuméraires et sur les celules souches embryonnaires (Loi relative ŕ la recherche sur les embryons, LRE) du 20 novembre 2002 (dalej: Message LRE), „Feuille Fédérale" 2003, nr 7, s. 1091-1092.
22    Loi fédérale relative ŕ la recherche sur les cellules souches embryonnaires (Loi relative ŕ la recherche sur les cellules souches, LRCS) du 19 décembre 2003, RO 2005, nr 6, s. 947-958, dalej: LCRS.
23    Zob. art. 1 ust. 1 i art. 2 lit. c LRCS; LRE. Rapport 2.1.2; Message LRE, s. 1145.
24    Zob. art. 24 ust. 1 lit. a LRCS. Przestępstwo to jest zagrożone karą więzienia od 3 dni do 3 lat. Ustawa przewiduje też typ kwalifikowany ze względu na działanie zawodowe, zagrożony karą do 5 lat więzienia i grzywny (art. 24 ust. 3 LRCS) i typ nieumyślny zagrożony karą do 6 miesięcy więzienia albo grzywny (art. 24 ust. 4 LRCS).
25    Zob. Message LPMA, s. 278.
26    Legge 19 febbraio 2004, n. 40. Norme in materia di procreazione medicalmente assistita, „Gazzetta Ufficiale" n. 45 del 24 febbraio 2004, p. 5-12, dalej: ustawa nr 40.
27    Zob. art. 12 ust. 7 ustawy nr 40. Przestępstwo to jest zagrożone karą więzienia (reclusione) od 10 do 20 lat i grzywny. W stosunku do lekarza ustawa przewiduje dożywotni zakaz wykonywania zawodu.
28    Zob. art. 13 ust. 4 i 5 w zw. z ust. 3 lit. c ustawy nr 40. Przestępstwo to jest zagrożone karą od 2 do 6 lat więzienia i grzywny, z obowiązkowym obostrzeniem kary, a w stosunku do osoby wykonującej zawód w zakre­sie służby zdrowia - także karą dodatkową zawieszenia wykonywania zawodu na okres od roku do 3 lat.
29    Zob. C. Casini, M. Casini, M. L. Di Pietro, La legge 19 febbraio 2004, N. 40. „Norme in materia di procreazione medicalmente assistita". Commentario, Torino 2004, s. 194.
30    Zob. Camera dei Deputati, Relazione della XII Commissione Permanente (Affari Sociali) presentata alla Presidenza il 26 marzo 2002. Relatore Dorina Bianchi, per la maggioranza, Atti Parlamentari. Camera dei Deputati. XIV Legislatura, N. 47-147 i in., s. 12.
31    Zob. C. Casini, M. Casini, M. L. Di Pietro, dz. cyt., s. 194-195.
32    Zob. tamże, s. 226.
33    Lov 2003-12-05 nr 100: Lov om humanmedisinsk bruk av bioteknologi m.m. (bioteknologiloven), „Norsk Lotvidend" I 2003, hefte 16, ze zm., dalej: ustawa nr 100.
34    Jednakowe sankcje wynikają z użycia w konstrukcji zakazów karnych metody odesłania (§ 7-5 usta­wy 100).
35    Zob. § 7-5 w zw. z § 3-3 ustawy nr 100.
36    Zob. § 7-5 w zw. z § 3-2 lit. a ustawy nr 100.
37    Zob. § 7-5 w zw. z § 3-2 lit. b ustawy nr 100.
38    Niedopuszczalność tej interwencji wywodzono z kryminalizacji praktyki eugenicznej zmierzającej do zorganizowania selekcji osób oraz poczęcia in vitro ludzkich embrionów w celach badawczych. Zob. CCNE, Avis n° 54. Réponse au Président de la République au sujet du clonage reproductif - 22 avril 1997, III.
39    Loi no 2004-800 du 6 aoűt 2004 relative ŕ la bioéthique (J.O. no 182 du 7 aoűt 2004, p. 14040-14063).
40    Zob. art. 21 Projet de loi relatif ŕ la bioéthique, Assemblée Nationale 2001, nr 3166.
41    Zob. art. 214-2 fr. k.k. Przestępstwo to jest zagrożone karą od 10 do 30 lat więzienia kryminalnego (réclusion criminelle) i grzywny, a popełnienie go w zorganizowanej grupie - karą dożywotniego więzienia kryminalnego i grzywny (art. 131-1 i art. 214-3 fr. k.k.). Tej samej karze podlega udział w grupie utworzonej w celu przygotowania, przejawiającego się w jednym lub kilku czynach, omawianego przestępstwa lub w takim porozumieniu (art. 214-4 fr. k.k.).
42    Zob. art. 511-1 fr. k.k. Przestępstwo to jest zagrożone karą do 10 lat więzienia (emprisonnement) i grzywny.
43    Zob. art. 517 i 518 fr. k.k. Przestępstwa te są zagrożone karą do 7 lat więzienia i grzywny.
44     Zob. art. 518-1 fr. k.k. Przestępstwo to jest zagrożone karą do 7 lat więzienia i grzywny.
45     Ley 35/1988, de 22 de noviembre, sobre técnicas de reproducción asistida, „Boletín Oficial del Estado" 24 noviembre 1988, núm. 283, pág. 33373-33378, ze zm, dalej: ustawa nr 35.
46     Zob. odpowiednio art. 20 ust. 2 lit. B, k i l ustawy nr 35.
47     Zob. art. 160 ust. 3 Ley orgánica 10/1995, de 23 de noviembre, del Código Penal, „Boletín Oficial del Estado" 24 noviembre 1995, núm. 281, pág. 33987-34061, ze zm., dalej: hiszp. k.k.. Przestępstwo to jest zagrożone karą więzienia od roku do 5 lat i pozbawienia prawa do (określonych w wyroku skazującym - art. 42 i 45 hiszp. k.k.): stanowiska lub funkcji publicznej, zawodu lub zatrudnienia na okres od 6 do 10 lat.
48    Zob. Comisión Nacional de Reproducción Humana Asistida, I Informe Anual Diciembre 1998, Ministerio de Sanidad y Consumo, Madrid, brw (dalej: CNRHA 1998), III, 4, 4, c, 1, s. 76-77.
49    Zob. tamże, III, 4, 4, c, 2, s. 77-78; B. Gratton, Survey on the National Regulations in the European Union regarding Research on Human Embryos, Luxemburg 2002, s. 57; C. M. Romeo Casabona, Legal aspects of genetic counselling, w: Biotechnology, Law and Bioethics. Comparative Perspectives, red. C. M. Romeo Casabona, Bruxelles 1999, s. 75-76 odnośnie do pojęcia „istota ludzka" w art. 20 ust. 2 lit. B, l ustawy nr 35.
50    Lov nr. 460 af 10/06/1997 om kunstig befrugtning i forbindelse med lćgelig behandling, diagnostik og forskning m.v., „Lovtidende" 1997, A, 11. juni 1997, nr. 84, 2195-2198 ze zm., dalej: ustawa nr 460.
51    Zob. § 29 ust. 1 w zw. z § 4 ustawy nr 460; Danish Council of Ethics (dalej: DCE), Cloning -
Statement from the Danish Council of Ethics, May 2001, Appendix 1.I.1; B. Gratton, dz. cyt., s. 14.
52    Zob. § 29 ust. 1 w zw. z § 28 pkt. 1 ustawy nr 460.
53    Zob. DCE, Cloning, Appendix 1.I.1.
54    Zob. B. Gratton, dz. cyt., s. 14-15; DCE, Cloning, Appendix 1. I.1. Z § 9 ustawy nr 460 zabraniające­go powodowania rozwoju „zapłodnionej komórki jajowej" „do stadium istoty ludzkiej" poza organizmem kobiety wynika, że ustawa ta rzeczywiście sytuuje stadium „istoty ludzkiej" na późniejszym etapie ludzkiego życia niż stadium „zapłodnionej komórki jajowej", chociaż granicy między nimi nie precyzuje.
55    Zob. DCE, Cloning, Appendix 1.II.1, 1.III. Rada powołała się tu na § 25 ust. 1 nr 1 i 2 i ust. 2 ustawy nr 460, w świetle których cele te obejmują udoskonalenie zapłodnienia in vitro oraz innych podobnych interwencji prowadzących do spowodowania ciąży lub diagnostyki przedimplantacyjnej.
56    Zob. § 29 ust. 1 w zw. z § 25 ust. 1 i 2 ustawy nr 460. Przestępstwa przewidziane w tej ustawie skonstruowano metodą odesłania. Przepis odsyłający - § 29 ust. 1 przewiduje za każde z nich karę grzywny albo więzienia.
57    Zob. L. Nielsen, Legal Problems Defining Limits for Stem Cell Research, w: The Ethical Issues In Human Stem Cell Research, Copenhagen 2001, s. 84; J. Taupitz, dz. cyt., s. 3439.
58    Zob. § 25 ust. 1 nr 3 ustawy nr 460 dodany przez Lov om ćndring af lov om kunstig befrugtning i forbindelse med lćgelig behandling, diagnostik og forskning m.v. (Forskning pĺ embryonale stamceller), Lov nr 427 af 10/06/2003, „Lotvidende" 2003 A, 11 juni 2003.
59    Wet van 20 juni 2002, houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's (Embryowet), „Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden" 2-07-2002, 338, dalej: Embryowet.
60    Zob. art. 28 ust. 1 w zw. z art. 24 d Embryowet. Przestępstwo to jest zagrożone karą więzienia do roku albo grzywny. Takie ustawowe zagrożenie przewidziane zostało w art. 28 ust. 1 cyt. ustawy - przepisie odsyła­jącym - dla wszystkich zakazów karnych, których treścią jest naruszenie wymienionych w nim przepisów.
61    Zob. Gezondheidsraad (dalej: GR), Celkerntransplantatie bij mutaties in het mitochondriale DNA, Den Haag 2001, nr 2001/07, s. 44-45; GR, Stamcellen voor weefselherstel; onderzoek naar therapie met somatische en embryonale stamcellen, Den Haag 2002, nr 2002/09, s. 61.
62    Zob. Tweede Kamer der Staten-Generaal, Wet houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's (Embryowet). Memorie van toelichting, Tweede Kamer, vergaderjaar 2000-2001, 27423, nr 3, s. 41-42 (dalej: TK, Embryowet), s. 43; GR, Celkerntransplantatie, s. 45; W. J. Dondorp, P. A. Bolhuis, Mitochondriale ziekten: celkerntransplantatie en de Embryowet, „Tijdschrift voor Gezondheidsrecht" (dalej: TvGR) 2002, nr 1, s. 5; Th. te Braake, Het voorstel van Wet inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's (Embryowet), TvGR 2002, nr 4, s. 253.
63    Zob. art. 28 ust. 1 w zw. z art. 24 a Embryowet; GR, Stamcellen, s. 16, 61.
64    Zob. art. 32 ust. 1 i 2 Embryowet; GR, Stamcellen, s. 16, 60-61; Th. te Braake, Het voorstel, s. 253. Projekt takiego aktu prawnego powinien być przedstawiony parlamentowi w ciągu 5 lat od wejścia w życie Embryowet.
65    Zob. art. 9 ust. 1 lit. a-b i art. 11 zd. 2 Embryowet. Dopuszczalność tworzenia embrionów dla wymie­nionych celów uzależniono od tego, aby transplantacja lub badania mogły być przeprowadzone tylko z użyciem komórek specjalnie w tym celu utworzonego embrionu lub takiego embrionu.
66    Zob. TK, Embryowet, s. 44; GR, Stamcellen, s. 16, 60-61.
67    Zob. art. 28 ust. 1 w zw. z art. 24 lit. b Embryowet.
68    Human Fertilisation and Embryology Act 1990, c. 37, „The Public General Acts and General Synod Measures" (dalej: PGAGSM) 1990, Part I V, p. 1471-1509, ze zm., dalej: HFEAct.
69    Zob. art. 41 ust. 1 lit. b w zw. z art. 3 ust. 3 lit d HFEAct. Przestępstwo to zagrożone jest karą więzienia do lat 10 albo grzywny albo obydwiema tymi karami. Zob. też R. G. Lee, D. Morgan, Human Fertilisation and Embryology. Regulating the Reproductive Revolution, London 2001, s. 87, 91; E. Bernat, Fortpflanzungsmedizin und Recht - Bemerkungen zum Stand der Gesetzgebung in Österreich, Deutschland und Großbritannien, MedR 1991, z. 6, s. 315.
70    Zob. R. G. Lee, D. Morgan, dz. cyt., s. 91, 93; M. Davies, Textbook on Medical Law, London 1998, s. 233. Na interwencję z art. 3 ust. 3 lit. d HFEAct zwracano uwagę w l. 80 XX w., kiedy to nierealne wydawało się jeszcze klonowanie metodą transferu jądra komórkowego do komórki jajowej, zob. J. Huarte, Concepts fondamentaux d'embryologie, w: L'embryon: un homme. Actes du Congrčs de Lausanne 1986, Lausanne 1987, s. 67; Report of the Committee of Inquiry into Human Fertilisation and Embryology, London 1984, pkt. 12.14.
71    Zob. R. G. Lee, D. Morgan, dz. cyt., s. 93-96. Podstawą odpowiedzialności karnej za ten czyn jest art. 41 ust. 2 lit. a HFEAct, który przewiduje przestępstwo naruszenia dyspozycji art. 3 ust. 1 lit. a HFEAct o treści: „zabronione jest tworzenie embrionu, chyba że na mocy zezwolenia". Uzyskanie zezwolenia na stosowanie zapłodnienia in vitro zależy od spełnienia przesłanek określonych powołaną ustawą. Kryminalizacji podlega zatem tworzenie embrionu in vitro w innym celu niż uzasadniający uzyskanie zezwolenia, w celu prawnie dopuszczalnym, ale bez zezwolenia albo z naruszeniem jego warunków. Przepis art. 41 ust. 4 HFEAct przewiduje dla tego przestępstwa, dwa ustawowe zagrożenia, w zależności od trybu rozpozna­nia sprawy. Pierwsze z nich to: kara więzienia do 2 lat albo grzywny albo obydwie te kary, a drugie: kara więzienia do 6 miesięcy albo grzywny albo obydwie te kary.
72    Zob. art. 1 ust. 1 HFEAct.
73    Zob. R (on the application of Bruno Quintavalle on behalf of Pro-Life Alliance) v. Secretary of State for Health, [2001] EWHC Admin 918 (15th November, 2001), pkt 55-56, http://www.bailii.org/; M. Davies, dz. cyt., s. 233-234.
74   Zob. art. 1 ust. 1 Human Reproductive Cloning Act 2001, c. 23, PGAGSM 2001, Part. II, p. 1467. Przestępstwo to jest zagrożone karą więzienia do 10 lat albo grzywny albo obydwiema tymi karami.
75    Zob. R (Quintavalle) v. Secretary of State for Health [2002] EWCA, Civ. 29 (18th January, 2002), powołane za: Stem Cell, 1.14; zob. też Gratton, dz. cyt., s. 67; G. Bahadur, H. I. Nielsen, Cloning foreseen by UK Parliament a decade ago - fact, fiction?, „Reproductive BioMedecine Online" (http://www.rbmonline.com/) 2002, vol. 4, nr 3, s. 209.
76    Zob. G. Bahadur, H. I. Nielsen, m. cyt.; R. G. Lee, D. Morgan, dz. cyt., s. 93, 95.
77    Zob. R. v. Secretary of State for Health ex parte Quintavalle (on behalf of Pro-Life Alliance), [2003] UKHL 13 (13 March 2003), pkt 14-15; http://www.bailii.org/.
78    Katalog ten obejmował: ułatwienie postępu w leczeniu niepłodności, poszerzenie wiedzy o przyczy­nach chorób wrodzonych, poszerzenie wiedzy o przyczynach naturalnych poronień, opracowanie skutecz­niejszych technik antykoncepcji, doskonalenie metod wykrywania obecności wad genetycznych lub chromosomalnych w embrionach przed implantacją. Zob. art. 3 ust. 2 załącznika nr 2 do HFEAct. W praktyce nie odnotowano wniosków o zezwolenie na tworzenie embrionu przez klonowanie w wymienionych ce­lach. Zob. Stem Cell, 5.12; Genmedizin, s. 124
79    Statutory Instrument 2001 No. 188. The Human Fertilisation and Embryology (Reasearch Purposes) Regulations 2001, art. 2 ust. 1 i 2.
80    Zob. Stem Cell, 5.12.
81    Zob. Lag (1991:115) om ĺtgärder i forskningseller behandlingssyfte med befruktade ägg frĺn människa, 1991-03-14, „Svensk författingssamling" 1991:115, ze zm, dalej: ustawa nr 115.
82    Zob. Lag (2005:39) om ändring i lagen (1991:115) om ĺtgärder i forskningseller behandlingssyfte med. befruktade ägg frĺn människa, „Svensk författingssamling" 2005:39, dalej: ustawa nr 39. Obok zmian mery­torycznych ustawa ta usunęła z tytułu ustawy nowelizowanej słowo „zapłodnioną".
83    Zob. § 6 w zw. z § 4 ustawy nr 115 sprzed nowelizacji ustawą nr 39; B. Gratton, dz. cyt., s. 62.
84    Zob. § 4 ustawy nr 115.
85    Zob. § 2 ust. 1 ustawy nr 115.
86    Zob. § 2 ust. 2 ustawy nr 115. Naruszenie tego przepisu podlega kryminalizacji, zob. § 6 cyt. ustawy.
87    Zob. Regeringens proposition 2003/04:148. Stamcellforsking, Prop. 2003/04:148; Government Bill 2003/04:148 Stem cell research, „Fact Sheet" Ministry of Health and Social Affairs, nr 9, June 2004, http://http://www.sweden.gov.se/.
88    Zob. R. Keller, H.-L. Günther, P. Kaiser, dz. cyt., s. 237; Genmedizin, s. 142-143.

15-07-2008, 10:04, wyświetleń: 6775
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.