XXII OGÓLNOPOLSKIE SYMPOZJUM KIEROWNICZEJ KADRY MEDYCZNEJ PROFILAKTYKA I ZWALCZANIE ZAKAŻEŃ SZPITALNYCH 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
e-ISSN 1898-5556
ISSN 1506-8757
  Szukaj    
Związek przyczynowy w sprawach z tytułu wrongful life

Wprowadzenie

   W sprawach z tytułu wrongful life dzieci obarczone genetycznie lub rozwojowo uwarunkowaną chorobą bądź upośledzeniem domagają się odszkodowania za to, że zostały powołane do istnienia w następstwie bezprawnego i zawinionego zachowania osoby trzeciej (najczęściej lekarza lub genetyka klinicznego), polegającego na zaniechaniu przeprowadzenia stosownych badań genetycznych lub prenatalnych, nieprawidłowym ich przeprowadzeniu, błędnej interpretacji ich wyników bądź też niepoinformowaniu albo błędnym poinformowaniu rodziców o ryzyku wystąpienia upośledzenia u ich przyszłego potomstwa. „Powództwo z tytułu wrongful life jest wnoszone przez dziecko albo w imieniu dziecka (...), które twierdzi, że w efekcie zaniedbania, jakiego dopuścił się pozwany, rodzice podjęli decyzję o jego poczęciu, nie mając świadomości o istnieniu ryzyka, że będzie ono dotknięte jakąś ułomnością lub defektem, albo że rodzice, już na etapie ciąży, zostali pozbawieni informacji, która skłoniłaby ich do jej przerwania"1. Roszczenie odszkodowawcze dziecka opiera się na założeniu, że gdyby lekarz poprawnie poinformował rodziców o ryzyku wystąpienia u dziecka wady genetycznej lub rozwojowej, ci skorzystaliby z legalnej możliwości zapobieżenia jego poczęciu albo przyjściu na świat. Jego istotą jest zaś „twierdzenie dziecka, że odniosło ono szkodę przez sam fakt przyjścia na świat; że nieistnienie byłoby dla tego dziecka lepsze od życia w chorobie i cierpieniu"2.

   Roszczenia z tytułu wrongful life wykształciły się w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku w amerykańskiej praktyce sądowej w związku z rozwojem diagnostyki prekoncepcyjnej i prenatalnej3. Z czasem ze skargami odszkodowawczymi za „życie w szkodzie" zaczęła mierzyć się doktryna i sądy także innych krajów, w tym Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii4. Również polskie sądy wypowiadały się w tej kwestii przy okazji rozpatrywania skarg rodziców z tytułu bliźniaczych deliktów wrongful birth5.

   Roszczenia z tytułu wrongful life wszędzie wywoływały i wywołują ogromne kontrowersje natury jurydycznej, etycznej i społecznej. Zdecydowana większość sądów uznaje, że żądanie odszkodowania za sam fakt narodzenia się w chorobie, która jest efektem niezależnych od człowieka czynników genetycznych, biologicznych lub rozwojowych, jest prawnie niedopuszczalne. Za oddaleniem powództw z tytułu wrongful life przemawia - zdaniem większości komentatorów i sądów - po pierwsze: niemożliwość uznania życia za prawnie kompensowaną szkodę, a po drugie: brak prawnie relewantnego związku przyczynowego między zdarzeniem sprawczym (niedbałym zachowaniem lekarza) a rzekomą szkodą (narodzinami dziecka obciążonego wadą wrodzoną).

   Celem niniejszej pracy jest zbadanie możliwości ustalania, na gruncie prawa polskiego, istnienia związku przyczynowego między bezprawnym i zawinionym działaniem profesjonalisty medycznego a narodzinami genetycznie lub rozwojowo upośledzonego dziecka. Poza zakresem moich badań znajdą się pozostałe przesłanki odpowiedzialności cywilnej, w szczególności kwestia istnienia szkody, która niewątpliwie jest najciekawszym problemem, jaki rodzi ta skarga odszkodowawcza6.

Adekwatny związek przyczynowy

   W historii polskiej cywilistyki problematyka związku przyczynowego (kauzalnego) była przedmiotem wielu dyskusji7. Ścierające się w literaturze teorie przyczynowości różnicował przede wszystkim sposób, w jaki selekcjonowały one następstwa określonego zdarzenia, na które rozciągał się obowiązek odszkodowawczy. Najważniejszymi z nich były:
• teoria równowartości przyczyn (zwana też teorią ekwiwalencji albo warunku sine qua non), zgodnie z którą przyczyną danego skutku jest każdy czynnik kauzalny z całokształtu okoliczności, bez którego rozpatrywany skutek by nie nastąpił;
• teoria związków koniecznych i przypadkowych, wedle której przyczyną danego zdarzenia jest tylko taki conditio sine qua non, który powiązany jest z tym zdarzeniem „koniecznym związkiem wewnętrznym", czyli związkiem, który odzwierciedla prawidłowości panujące w świecie i zachodzi stale między analizowanymi elementami;
• teoria adekwatnego związku przyczynowego, zgodnie z którą przyczyną rozpatrywanego skutku jest tylko taki warunek sine qua non, którego normalnym, typowym, zwyczajnym następstwem jest ów skutek.

   Współcześnie spory wokół teoretycznej poprawności i praktycznej przydatności poszczególnych koncepcji przyczynowości stanowią już przeszłość. W doktrynie i orzecznictwie zgodnie akceptowany jest pogląd, że art. 361 § 1 kodeksu cywilnego (powtarzający formułę art. 157 § 2 kodeksu zobowiązań z 1933 roku) stanowi odwołanie do teorii przyczynowości adekwatnej8. Przepis ten stwierdza, że zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.

   Teoria adekwatnego związku przyczynowego powstała pod koniec XIX wieku w kręgu nauki niemieckiej. Miała stanowić remedium na podstawowy zarzut stawiany teorii równowartości przyczyn, a mianowicie na jej niezdolność do adekwatnego wyznaczenia zakresu odpowiedzialności dłużnika. Przy ustalaniu istnienia związku przyczynowego „poprzestanie na pozytywnym wyniku próby conditio sine qua non oznaczałoby w praktyce rozszerzenie granic odpowiedzialności ad infnitum. Obciążenie jednego tylko podmiotu odpowiedzialnością za następstwa bardzo odległe kłóciłoby się z elementarnym poczuciem sprawiedliwości"9. Teoria adekwatności wprowadza dodatkowe ograniczenie na wyniki analiz prowadzonych zgodnie z logiką teorii równowartości przyczyn. Nie każdą okoliczność, która jest warunkiem koniecznym powstania określonego skutku uznaje za jego przyczynę, ale tylko stanowiącą warunek kwalifikowany: której dany skutek jest normalnym następstwem.

   Geneza i funkcja adekwatnej teorii kauzalności znajduje odzwierciedlenie w procesie badania istnienia związku przyczynowego w konkretnym stanie faktycznym. Badanie to wymaga bowiem przeprowadzenia następującego dwuetapowego postępowania10.

   Celem etapu pierwszego jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy konkretne zachowanie mające stanowić podstawę odpowiedzialności cywilnej pozostaje w obiektywnej relacji kauzalnej ze zdarzeniem kwalifikowanym jako szkoda. Aby rozstrzygnąć tę kwestię przeprowadza się test conditio sine qua non. Test polega na hipotetycznej eliminacji z badanego stanu faktycznego czynnika „podejrzanego" o bycie przyczyną szkody i ustaleniu, czy do tej ostatniej doszłoby także w nieobecności elementu poddanego próbie. W przypadku, gdy badane zdarzenie sprawcze ma charakter działania, podczas przeprowadzania powyższego eksperymentu myślowego zostaje ono niejako „zastąpione" powstrzymaniem się od jego wykonania. W sytuacji, gdy próbie conditio sine qua non poddawane jest zaniechanie, test polega na wstawieniu w jego miejsce działania przeciwnego, do którego podjęcia sprawca był zobowiązany na mocy ustawy lub czynności prawnej11.

   Próba conditio sine qua non ma na celu analizę konkretnej sytuacji faktycznej, dlatego też należy ją przeprowadzać biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, naturalnie z uwzględnieniem pewnych uogólnień niezbędnych do odtworzenia hipotetycznego przebiegu zdarzeń (tj. tego, co by było, gdyby testowane działanie sprawcze nie nastąpiło bądź też co by było, gdyby sprawca wykonał działanie, które powinien był i mógł zrealizować, a którego faktycznie zaniechał). Wynik testu jest zatem ąuaestio facti. Gdy okazuje się, że dany skutek nastąpiłby także przy braku badanej przyczyny sprawczej, stanowi to dowód na brak obiektywnej relacji kauzalnej między zdarzeniami. Jeśli zaś rezultat próby jest odwrotny, tj. z testu wynika, że dany skutek nie wystąpiłby, gdyby zabrakło badanego czynnika sprawczego, oznacza to, iż badane zdarzenie jest warunkiem koniecznym danego skutku. Można zatem przejść do drugiego etapu badania.

   W tym miejscu należy podkreślić, że zgodnie z poglądem dominującym w nauce i orzecznictwie, za dowód istnienia adekwatnego związku przyczynowego jako przesłanki odpowiedzialności cywilnej za szkody na osobie, zwłaszcza w tzw. procesach lekarskich, wystarczy wykazanie wysokiego stopnia prawdopodobieństwa co do faktycznego powiązania kauzalnego między badanym czynnikiem sprawczym a danym...

Dostęp do pełnego artykułu >>>
1 Wilis v. Wu, 607 S.E.2d 63,65, South Carolina 1980.
2 Ellis v. Sherman, 515 A.2d 1327, 1327, Pennsylvania 1986.
3 Literatura zagraniczna i polska na ten temat jest bardzo bogata - zob. np. H. Brown et al., Legal Rights and Issues Surrounding Conception, Pregnancy, and Birth (Part 2/2), Vanderbilt Law Review 1986, vol. 39, s. 750-770; D.L. DeVries Jr., A.M. Rifkin, Wrongful Life, Wrongful Birth and Wrongful Pregnancy: Judicial Divergence in the Birth-Related Torts, The Forum 1985, vol. 20, nr 2, s. 207-221; C.F. Fain, Wrongful Life: Legal and Medical Aspects, Kentucky Law Journal 1986, vol. 75, nr 2, s. 589-614; T.K. Foutz, ‘Wrongful Life': the Right not to be Born, Tulane Law Review 1980, vol. 54, s. 485-499; K. Gallagher, Wrongful Life: Should the Action be Allowed?, Louisiana Law Review 1987, vol. 47, s. 1319-133; R. Hughes, Recognition of Wrongful Life Actions: Trend or Aberration?, Tort & Insurance Law Journal 1987, vol. 22, s. 572-591; A. Jackson, Action for Wrongful Life, Wrongful Pregnancy, and Wrongful Birth in the US and England, Loyola of Los Angeles International & Comparative Law Journal 1995, vol. 17, s. 535-582; B. Kennedy, The Trend toward Judicial Recognition of Wrongful Life - a Dissenting View, UCLA Law Review 1983, vol. 31, s. 473-501; M. Strasser, Wrongful Life, Wrongful Birth, Wrongful Death, and the Right to Refuse Treatment: Can Reasonable Jurisdictions Recognize all but one?, Missouri Law Review 1999, vol. 64, s. 29-76; a także T. Justyński, Poczęcia i urodzenie dziecka jako źródło odpowiedzialności cywilnej, Zakamycze, Kraków 2003, s. 227-241; Z. Pepłowska, Odpowiedzialność cywilna lekarza z tytułu wrongful life, wrongful birth i wrongful conception w prawie USA, Prawo i Medycyna 2004/1, s. 109-115; J. Różyńska, Odpowiedzialność za życie w upośledzeniu - delikt wrongful life, Praca magisterska, WPiA UW, Warszawa 2003 (niepub.), rozdz. 3; M. Safjan, Odpowiedzialność za wadliwą diagnozę prenatalną w świetle orzecznictwa USA, Państwo i Prawo 1985, nr 10, s. 99-108; M. Safjan, Prawo wobec ingerencji w naturę ludzkiej prokreacji, Warszawa 1990, s. 186-197. M. Safjan, Prawo i medycyna. Ochrona praw jednostki a dylematy współczesnej medycyny, Oficyna Naukowa, Warszawa 1998, s. 206-225.
4 Zob. np. T. Justyński, Poczęcia i urodzenie dziecka ..., s. 242-254; J. Różyńska, Odpowiedzialność za życie w upośledzeniu ..., rozdz. 4; M. Nesterowicz, Odpowiedzialność cywilna lekarza i szpitala za wrongful conception, wrogful birth, wrongful life w orzecznictwie europejskim (2000-2005), Prawo i Medycyna 2007/3, s. 19-38; M. Nesterowicz, Prawo medyczne wyd. 11, TNOiK, SWU „Dom Organizatora", Toruń 2010, s. 264-281; J.K. Mason, The Troubled Pregnancy. Legal Wrongs and Rights in Reproduction, Cambridge University Press, Cambridge 2007, s. 189-237.
5 Zob. Wyr. SN z dnia 13.10.2005 r., IV CK 161/05, OSP 2006, nr 6 poz. 71; SA z dnia 04.07.2008 r., I ACa 278/08; SN z dnia 06.05.2010 r., II CSK 580/09, OSP 2011, nr 2, poz.13. Zob. też. M. Bilecka, Proces o złe urodzenie (uwagi do wyroków Sądu Okręgowego w Łomży oraz Sądu Apelacyjnego w Białymstoku),
Prawo i Medycyna 2005/3, s. 41-44; glosy M. Nesterowicza do w/w wyroków w: M. Nesterowicz, Prawo medyczne. Komentarze i glosy do orzeczeń sądowych, LexisNexis Polska, Warszawa 2012, s. 356-383.
6 Bliżej o problemie szkody w sprawach z tytułu wrongful life zob. AJ. Belsky, Injury as a Matter of Law: Is This the Answer to the Wrongful Life Dilemma?, University of Baltimore Law Review 1993, vol. 22, s. 186-268; M.A. Berenson, A Wrongful Life Claim - the Legał Dilemma of Existence v. Nonexistence: "To Be or not To Be", Tulane Law Review 1990, vol. 64, s. 895-918; J. Feinberg, Wrongful Life and the Counterfactual Element in Harming, w: Idem, Freedom and Fulfillment. Philosophical Essays, Princeton University Press, Princeton 1992, s. 3-36; T.K. Foutz, ‘Wrongful Life': the Right not to be Bom, Tulane Law Review 1980, vol. 54, s. 480-499; FA. Hanson, Suits for Wrongful Life, Counterfactuals, and Nonexistence Problem, Southern California Interdisciplinary Law Journal 1996, vol. 5, s. 1-24; F.M. Kamm, Baselines and Compensation (Sym-posium: Baselines and Counterfactuals in the Theory of Compensatory Damages: What Do Compensatory Damages Compensate?), „San Diego Law Review" 2004, vol. 40, s. 1372-1386; E.H. Morreim, The Concept of Harm Reconceived: A Dijferent Look at Wrongful Life, Law and Philosophy 1988, vol. 7, s. 3-33; N. M. Priaulx, Conceptualising Harm in the Case of the ‘Unwanted' Child, European Journal of Health Law 2002, vol. 9, s. 337-359; S. Shiffrin, Wrongful Life, Procreative Responsibility, and the Signifcance of Harm, Legal Theory 1999, vol. 5, nr 2, s. 117-148. O możliwości porównania wartości upośledzonego życia i nieistnienia zob. J. Różyńska, Wartość (nie)istnienia, Etyka 2011, vol. 44, s. 124-147.
7 W kwestii historii i polemik wokół poszczególnych koncepcji przyczynowości zob. np. T. Dybowski, Adekwatny czy konieczny związek przyczynowy, Palestra 1961, nr 6, s. 76-83, nr 7, s. 13-36; S. Garlicki, Związek przyczynowy przy szkodzie na osobie, Nowe Prawo 1957, nr 10, s. 31-40; A. Koch, Związek przyczynowy jako podstawa odpowiedzialności odszkodowawczej w prawie cywilnym, Warszawa 1975, s. 86-126.
8 Zob. np. K. Zagrobelny w: Kodeks Cywilny. Komentarz, wyd. 5, (red.) E. Gniewek, P. Machnikowski, Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa, 2013, s. 580-581; W. Czachórski & A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska Bocian, Zobowiązania. Zarys wykładu, wyd. 11, LexisNexis, Warszawa 2009, s. 221-222; M. Kaliński, w: Prawo zobowiązań - część ogólna. System prawa prywatnego, t. 6, (red.) A. Olejniczak, Wydawnictwo
C.H. Beck, INP PAN, Warszawa 2009, s. 126; Z. Banaszczyk, w: Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, (red.) K. Pietrzykowski, Warszawa 2002, s. 718; T. Dybowski, w: System prawa cywilnego, t. III, cz. I, (red.) W. Czachórski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 253; A. Koch, Związek przyczynowy..., s. 116-126; Z. Radwański, Zobowiązania - część ogólna, wyd. 2, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1998, s. 80; Zob. też np. wyr. SN z dnia 12.02.1998 r, I CKU 11/97, Prokuratura i Prawo 1998, nr 9, poz. 26: „Art. 361 § 1 kc. przewiduje, że zobowiązany do naprawienia szkody ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.(...) Zawarte w nim unormowanie opiera się na założeniach teorii przyczynowości adekwatnej. Oznacza to, że związek przyczynowy zachodzi tylko wtedy, gdy zależność między badanym zdarzeniem a szkodą odpowiada kryterium „normalności następstw". Chodzi więc o powiązanie normalne, czyli typowe bądź oczekiwane w zwykłej kolejności rzeczy nie będące rezultatem zupełnie wyjątkowego zbiegu okoliczności".
9 A. Koch, Związek przyczynowy..., s. 81.
10 Bliżej zob. M. Kaliński, w: Prawo zobowiązań..., s. 126-128; T. Dybowski, w: System.., s. 253 i n.; A. Koch, Związek przyczynowy..., 69-85.
11 Bliżej o przyczynowości zaniechania zob. np. K. Zagrobelny w: Kodeks Cywilny..., s. 582-583; M. Kaliński, w: Prawo zobowiązań..., s. 133-134; A. Koch, Związek przyczynowy.., s. 74-75, 148-156; S. Garlicki, Związek przyczynowy przy szkodzie na osobie, Nowe Prawo 1957, nr 11, s. 38-39.
 
Prawo i Medycyna nr 54 / 26-09-2014, 12:55, wyświetleń: 2435
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.