XXII OGÓLNOPOLSKIE SYMPOZJUM KIEROWNICZEJ KADRY MEDYCZNEJ PROFILAKTYKA I ZWALCZANIE ZAKAŻEŃ SZPITALNYCH 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
e-ISSN 1898-5556
ISSN 1506-8757
  Szukaj    
Recenzja Jakub Pawlikowski. Biobankowanie ludzkiego materiału biologicznego dla celów naukowych - aspekty organizacyjne, etyczne, prawne i społeczne. Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Lublinie Lublin 2013

   Problematyka biobankowania ludzkiego materiału biologicznego w Polsce nie była dotychczas przedmiotem monografii bioetycznej, jest to zatem pierwsze tak kompleksowe opracowanie dotyczące tej tematyki. Zagadnienie jest tematem niezwykle ważnym i aktualnym. Rozwój biobanków jest bowiem warunkiem sine qua non rozwoju wszystkich nauk o człowieku. Ponadto należy wskazać, że w Polsce od wielu lat rozwija się rynek biobanków przy całkowitym braku regulacji prawnej ich funkcjonowania. Recenzowana monografia nie jest pozycją typowo prawniczą, choć zostały w niej częściowo omówione regulacje prawne działania biobanków w Polsce i Europie. Niewątpliwie wpisuje się ona w nurt publikacji bioetycznych, w których zastosowano metodę Ethical, Legal and Social Implications Analysis.

   Książka Pana dr hab. Jakuba Pawlikowskiego składa się z pięciu rozdziałów, krótkiego wprowadzenia, zakończenia, wykazu skrótów, wykazu literatury, przetłumaczonych na język polski wytycznych OECD w zakresie biobankowania materiału ludzkiego i tworzenia baz danych genetycznych dla celów badań naukowych oraz kwestionariusza wywiadu, którym posługiwał się autor w badaniach opinii społecznej. Rozważania o biobankach ograniczono de facto do zagadnienia biobankowania ludzkiego materiału biologicznego tylko dla celów naukowych.

   Pierwszy rozdział ma charakter wprowadzający. Autor opisuje w nim istotę biobanków, ich klasyfikacje oraz rozwój historyczny idei biobankowania, wywodząc ją z lat sześćdziesiątych XX w. Podkreśla jednocześnie, że nie ma jednej definicji ani prawnej, ani medycznej biobanku. Opracowanie dotyczy zatem wszelkich zorganizowanych zbiorów próbek biologicznych oraz powiązanych z nimi informacji. Autor posługuje się również pojęciem dawcy materiału biologicznego, uznając nieadekwatność pojęcia „uczestnik badań" z uwagi na brak świadomego uczestnictwa takiej osoby w całym procesie biobankowania

   W rozdziale tym przedstawione zostały zarówno nadzieje i możliwości, jakie dają biobanki, jak i zagrożenia oraz obawy związane z ich funkcjonowaniem. Dzięki istnieniu biobanków niewątpliwie wciąż możliwy jest rozwój medycyny, a w szczególności medycyny spersonalizowanej (tzw. P4 medicine: personalized, predictive, preventive, participatory), która stanowi odpowiedź na największy problem współczesnej farmakologii, czyli jej nieskuteczność sięgającą pięćdziesięciu jeden procent. Słusznie autor podkreśla, że to właśnie biobanki umożliwiają również prowadzenie badań na dużych ilościach próbek, które byłyby niemożliwe do zgromadzenia na potrzeby tylko jednych badań. Dzięki biobankom prowadzenie badań jest szybsze i tańsze, gdyż nie ma konieczności każdorazowego poszukiwania dawców w celu pozyskania od nich próbek biologicznych. Właśnie z powodu tak wielkiego potencjału tkwiącego w biobankch magazyn Time w 2009 r. uznał idee biobankowania za jedną z dziesięciu głównych idei, które mogą zmienić świat.

   W książce wskazane są również najważniejsze obawy społeczne związane z funkcjonowaniem biobanków. Autor upatruje ich źródła w ideologii i działaniach eugenicznych, możliwości komercyjnego wykorzystania zasobów biobanków, dyskryminacji genetycznej oraz niewłaściwym wykorzystywaniu danych genetycznych, a przez to wpływaniu na życie prywatne osób publicznie znanych. Ukazuje również zagrożenia światopoglądowe związane z brakiem wiedzy społeczeństwa o biobankowaniu i możliwościach współczesnej nauki o człowieku, jak nieadekwatne wyobrażenie społeczne dotyczące medycyny i genetyki. Autor podkreślił, iż skutkiem zasygnalizowanej niewiedzy jest zjawisko genetyzacji społecznej, rozumianej jako pewien nurt społeczny, który widoczny jest we wszystkich badaniach z wykorzystaniem ludzkiego DNA nieadekwatnego potencjału. Tak duże zainteresowanie społeczne badaniami nad ludzkim DNA wymusza jednak konieczność ochrony danych genetycznych przechowywanych i przetwarzanych przez biobanki.

   W drugim rozdziale przedstawione zostały modele funkcjonowania wybranych biobanków populacyjnych takich jak: biobank islandzki, estoński, hiszpański, brytyjski oraz niedoszły biobank w Królestwie Tonga. Rozważania podjęte przez autora w tym rozdziale ukazują różne modele organizacyjno-prawne funkcjonowania biobanków. Na uwagę zasługuje postawiona teza, że modele organizacyjne uzależnione są od społecznego postrzegania i społecznej akceptacji funkcjonowania biobanków. Najbardziej dobitnie ukazuje to zdaniem autora porównanie biobanków skandynawskich, gdzie istnieje powszechna akceptacja tego zjawiska, z biobankiem tongijskim, który właśnie z uwagi na duże obawy społeczne w ogóle nie powstał. Dodatkowo autor ukazuje proces, jak formalna organizacja biobanku wpływa na prawa dawców oraz postrzeganie biobanków w danej społeczności. Ponadto w rozdziale tym zostały również wskazane podstawy prawne funkcjonowania wybranych biobanków oraz sposoby nadzoru nad nimi.

   Oddzielny rozdział poświęcony jest funkcjonowaniu biobanków w Polsce. Autor omawia w nim rodzaje funkcjonujących biobanków oraz przedstawia własne badania, z których wynika, że świadomość polskiego społeczeństwa w tym zakresie jest niewielka. Istnieje również pewna niewiedza w zakresie praw dawców u podmiotów prowadzących biobanki, w tym w szczególności prawa do niewiedzy. Autor zauważa, co jest bardzo istotne, iż znacznym utrudnieniem dla funkcjonowania biobanków w Polsce jest również niekompletność regulacji prawnej, odnoszącej się de facto głównie do biobanków zbierających materiał biologiczny dla celów transplantologicznych oraz do centrów krwiodawstwa. Funkcjonowanie zaś biobanków dla celów naukowo-badawczych oparte jest w praktyce jedynie na decyzjach komisji bioetycznych wydawanych na podstawie art. 29 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodzie lekarza i lekarza dentysty. W książce przedstawiono również autorski model schematu organizacyjnego krajowego banku genomowego jednocześnie wskazując, że powstanie takiego biobanku wymaga współdziałania nie tylko na poziomie organizacyjnym, politycznym i legislacyjnym, ale również z uwzględnieniem opinii społeczeństwa. Autor podkreśla bowiem powszechnie uznany w literaturze światowej czynnik wzajemnego zaufania pomiędzy dawcami a biobankami jako w istotny sposób determinujący funkcjonowanie biobanku. Rozważania zawarte w tej części opracowania poszerzone zostały o przeanalizowanie funkcjonowania nie tylko biobanków dla celów naukowych, ale również biobanków klinicznych.

   W czwartym rozdziale zostały opisane zasadnicze problemy etyczne i prawne związane z ochroną praw dawców w kontekście biobankowania dla celów badań naukowych. Autor opisuje podstawowe regulacje o charakterze soft law oraz dwa zagadnienia najczęściej poruszane w zakresie biobankowania tj typy zgody na pobieranie, przechowywanie i przetwarzanie informacji zawartych w próbce znajdującej się w biobanku oraz ochronę danych w niej zawartą. Opisuje w nim świadomą zgodę, zgodę blankietową, zgodę rozszerzoną, zgodę dynamiczną, zgodę upoważnioną, zgodę poziomowaną - wskazując jednocześnie na opinie, że nie zostało udowodnione, iżby świadoma zgoda obniżała lęki społeczne dotyczące bezpieczeństwa biobankowania. Ponadto wskazuje na zastrzeżenia ze strony części naukowców podkreślające, że sformalizowanie zgody oraz działania komisji bioetycznych są pewnego rodzaju utrudnieniem dla rozwoju nauki.

   W rozdziale tym zostały opisane również bardzo istotne problemy wynikające z oparcia biobankowania jedynie na zgodzie dawców, takie jak: zmiana celu wykorzystania próbek, wykorzystanie materiału biologicznego nieżyjących dawców, wykorzystanie materiału biologicznego dzieci oraz komunikacje w trakcie uzyskiwania świadomej zgody.

   W ostatnim i najobszerniejszym rozdziale autor przedstawia bardzo ciekawe i nowatorskie własne badania postaw społecznych wobec biobankowania w Polsce. Przedstawienie ich wyników poprzedzone jest prezentacją badań amerykańskich i europejskich tego zagadania, z których m.in. wynika, że w 2010 r. aż 67% Europejczyków nigdy nie słyszało o biobankach.

   Z przeprowadzonych przez autora badań wśród Polaków wynika niska świadomość społeczna na temat biobankowania. Prawie połowa respondentów skojarzyła biobank z instytucją związaną z medycyną i zdrowiem, a 37% uznało, że jest on instytucją naukową lub związaną z badaniami naukowymi. Podobnie jak w większości krajów europejskich, w Polsce ponad połowa respondentów popierała projekt powstania biobanku populacyjnego, a 45% wskazywało na chęć wzięcia udziału w takim projekcie. W opinii społecznej szczególnie istotna jest zasada poszanowania autonomii dawcy (brak zgody na model zgody rozszerzonej czy blankietowej), ponadto istnieje duża niechęć udostępniania próbek zagranicznym podmiotom naukowym i komercyjnym. Co szczególnie ciekawe, najsilniejsze negatywne obawy związane są z nieetycznymi projektami naukowymi oraz udostępnianiem danych pracodawcom i ubezpieczycielom.

   Recenzowana książka jest pierwszym w Polsce opracowaniem dotyczącym funkcjonowania biobanków. Wyraźnie podkreślić należy zarówno nowatorski charakter recenzowanej publikacji, jak i jej praktyczny charakter. Przedstawione badania są bowiem również ważną wskazówką dla legislatorów, którzy w przyszłości będą tworzyli prawne ramy biobanków. Autor w sposób bardzo przystępny opisuje w niej istotę biobankowania oraz najważniejsze problemy etyczne związane z funkcjonowaniem biobanków. Największym jednak atutem monografii są przeprowadzone przez autora badania opinii polskiego społeczeństwa, ukazujące z jednej strony niewielką wiedzę o bankach komórek, tkanek i organów, z drugiej zaś dość niski poziom obaw społecznych.

   Badania te w sposób jednoznaczny ukazują, że w Polsce niezbędne jest rozpoczęcie publicznej dyskusji nad problemami biobankowania, która z jednej strony przyczyni się do większej świadomości dawców, z drugiej zaś pozwoli wypracować pewne standardy prawne.

   Omawiana książka jest ważnym i bardzo ciekawym opracowaniem oraz konieczną lekturą dla wszystkich, którzy będą brali udział w takiej niezbędnej w niedalekiej przyszłości dyskusji.

 

Prawo i Medycyna nr 60 / 13-01-2016, 10:43, wyświetleń: 1863
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.