XXII OGÓLNOPOLSKIE SYMPOZJUM KIEROWNICZEJ KADRY MEDYCZNEJ PROFILAKTYKA I ZWALCZANIE ZAKAŻEŃ SZPITALNYCH 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
e-ISSN 1898-5556
ISSN 1506-8757
  Szukaj    
Wolność sumienia a klauzula sumienia

Uważam, że każdy człowiek
powinien postąpić zgodnie z własnym sumieniem.
I szczerze sądzę, że byłoby rzeczą dobrą,
gdyby i mnie pozwolono postąpić zgodnie z moim.
Thomas More1

   Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 października 2015 r.2, a także wydarzenia będące podstawą do poczynionych przez niego rozważań, stanowią niewątpliwy impuls do ponownego przyjrzenia się instytucji, określanej w literaturze przedmiotu jako „klauzula sumienia", w zestawieniu z gwarantowaną przez Konstytucję3 w art. 53 ust. 14 - wolnością sumienia. Zagadnienie to jest tym istotniejsze, że konstatacje z niego płynące przekładają się w sposób bezpośredni na zakresy wykonywania niektórych zawodów medycznych.
   Na wstępie wskazać należy, iż wolność człowieka jako zasada ustrojowa5 znajduje odzwierciedlenie w art. 31 ust. 16 i 27 Konstytucji.8 Samo pojęcie „wolności" stanowi przedmiot dociekań wielu dziedzin nauki9, toteż nie zachodzi potrzeba detalicznego rozpoznania wszystkich dostrzeżonych w tej materii wątpliwości, a jedynie zasygnalizowania kilku wybranych uwag. Wolność człowieka jest przeto jego „naturalną zdolnością do podejmowania aktów woli (decyzji) i ich realizacji, która w warunkach życia jednostki w społeczeństwie podlega ograniczeniom w celu zapewnienia innym takiej samej możliwości korzystania z wolności."10 Tak rozumiana wolność jest bez wątpienia wartością uniwersalną, ale nie absolutną.11 W piśmiennictwie eksponuje się zwłaszcza jej aspekt negatywny12 i pozytywny13 oraz odróżnia się jej ujęcie wewnętrzne14 i zewnętrzne15. Niezbędne wydaje się przy tym zasygnalizowanie, że Konstytucja posługuje się zarówno pojęciem „wolności", jak i „praw".16 Delimitacja zakresów znaczeniowych tych wyrażeń nie jest zabiegiem prostym, tym niemniej nie wydaje się zasadne posługiwanie się wskazanymi terminami zamiennie.17 Prawodawcę obowiązują bowiem inne reguły przy tworzeniu praw, inne zaś przy wysławianiu wolności. I tak wolność ma charakter pierwotny (naturalny), a w zakresie jej deklaracji istnieje potrzeba wymienienia jedynie nakazów, zakazów i sankcji za jej naruszenie (w myśl zasady, że wolno czynić wszystko to, co nie jest zakazane lub nakazane) - nie potrzeba zatem wskazywania, co jest dozwolone.18 Natomiast w przypadku prawa (podmiotowego) wymaga się jego ustanowienia oraz określenia w sposób gruntowny i konkretny - komu, co i pod jakimi warunkami ma być świadczone.19 Niekiedy jednak spotkać się można z określeniami: „prawa do ochrony wskazanych w standardzie wolności"20 lub po prostu „praw wolnościowych"21, co niepotrzebnie komplikuje to i tak z natury swej niełatwe w percepcji zagadnienie. W literaturze akcentuje się silne związanie władz publicznych postanowieniami Konstytucji w zakresie praw i wolności człowieka, co implikuje konieczność ich całościowej regulacji w ustawie zasadniczej i brak konieczności definiowania ich w ustawach zwykłych oraz bezpośrednie, a także samoistne ich stosowanie.22
    Mając na uwadze dostrzeżone powyżej twierdzenia, należy przystąpić do rozpoznania wątku związanego z przywołanym uprzednio art. 53 ust. 1 Konstytucji. Stanowiąca ważny dla dalszych analiz punkt odniesienia - wolność sumienia - posadowiona została w rozdziale II, zawierającym symptomatyczne zatytułowanie „wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela", w tytule I poświęconym wolnościom i prawom osobistym. Ustrojodawca nie charakteryzuje jednak bliżej, jak należy rozumieć sam termin „sumienie".23 Niezbędne wydaje się zatem poddanie tego pojęcia procesowi wykładni.24 Zabieg ten wiąże się jednak z koniecznością udzielenia odpowiedzi na pytanie o sposób dekodowania norm prawnych z przepisów Ustawy Zasadniczej. W doktrynie prawa konstytucyjnego przyjmuje się, że do interpretacji Konstytucji znajdują zastosowanie „ogólne" metody wykładni wypracowane na gruncie teorii prawa.25 Mimo to nie należy tracić z pola widzenia podnoszonych zastrzeżeń, ujawniających jednak pewne specyficzne dyrektywy towarzyszące wyjaśnianiu regulacji konstytucyjnych.26 Wobec powyższego słusznym jest sprawdzenie, jaki rezultat uzyskuje się dzięki wykorzystaniu wykładni językowej.27 W słownikach języka polskiego najczęściej wskazuje się, że sumienie to „właściwość psychiczna, zdolność pozwalająca odpowiednio oceniać własne postępowanie, jako zgodne lub niezgodne z przyjętymi normami etycznymi; świadomość odpowiedzialności moralnej za swoje czyny, postępowanie."28 Pomimo występowania stosunkowo spójnego, słownikowego rozumienia terminu „sumienie", należy w tym miejscu lojalnie zasygnalizować, iż nie zawsze pokrywa się ono z zapatrywaniami prezentowanymi np. na gruncie filozofii.29 Odniesienie się do pojawiających się tu różnic zdecydowanie przekracza ramy niniejszego opracowania.30 Autonomia pojęć konstytucyjnych oraz pomocniczy charakter pozostałych metod wykładni31 skłaniają do bliższego przestudiowania, jak w doktrynie prawa konstytucyjnego kształtuje się pojęcie wolności sumienia. Wydaje się, że najczęściej identyfikuje się ją z autonomią w zakresie przyjmowania określonego światopoglądu.32 Podkreśla się przy tym istnienie jej sfery wewnętrznej (zawierającej w sobie indywidualne przemyślenia jednostki) i zewnętrznej (obejmującej możliwość: formułowania i prezentowania własnych przekonań oraz działania lub zaniechania w zgodzie z własnym sumieniem, jak również brak przymusu postępowania wbrew niemu).33 Niekiedy jednak zdarza się, że w zestawieniu z wolnością religii (wyznania) wolność sumienia jest zawężana wyłącznie do wskazanego powyżej aspektu wewnętrznego.34 Bywa także postrzegana jako niezbywalne i osobiste prawo (podmiotowe) człowieka.35 Na kanwie powyższych obserwacji nie sposób w pełni zaaprobować pogląd, w myśl którego wolność sumienia to „pojęcie elementarne, niewymagające definicji prawnej, zrozumiałe w języku i kulturze, której elementem jest prawo".36
    Na tak zaprezentowane spostrzeżenia należy „nałożyć" konstrukcję klauzuli sumienia. Pod nazwą tą kryje się „akceptowana w systemie prawnym możliwość uchylenia się od powinności, której wykonanie rodzi konflikt sumienia, bowiem uznawane jest przez adresata obowiązku za moralnie naganne lub sprzeczne z przekonaniami religijnymi lub światopoglądowymi".37 W tym miejscu zadać można pytanie, w jaki sposób tak pojmowana klauzula sumienia powiązana jest z konstytucyjnie chronioną wolnością sumienia. Powstaje bowiem wrażenie, że w płaszczyźnie normatywnej funkcjonuje „generalna" klauzula sumienia, przysługująca każdej jednostce, w tym przedstawicielom wszystkich zawodów medycznych.38 Spiesząc z wyjaśnieniem tego wątku od razu wskazać należy, że Konstytucja w ogóle nie operuje sformułowaniem „klauzuli sumienia" lub „sprzeciwu sumienia"39. Oczywiście nie oznacza to jeszcze, że milczenie Ustawy Zasadniczej w tej materii skutecznie uniemożliwia poszukiwania w niej zakotwiczenia dla sprzeciwu sumienia. Tym niemniej refleksja ta powoduje ponowną konieczność skierowania rozważań w kierunku art. 53 ust. 1 Konstytucji. W moim przekonaniu nie powinno budzić wątpliwości, iż klauzula sumienia stanowi element wolności sumienia, ale wyłącznie w jej aspekcie zewnętrznym40, polegającym na podjęciu postępowania zgodnie z tym, co jednostka uważa za akceptowalne z punktu widzenia jej indywidualnej moralności i dania odporu temu, co ocenia jako „moralnie ujemne".41 Przyjęcie takiej tezy otwiera co prawda możliwość ograniczenia wolności sumienia we wskazanym wymiarze, ale dopiero wtedy, kiedy spełnione zostaną wymogi stawiane w art. 31 ust. 3 Konstytucji.42
   Człowiek nie może zatem powoływać się na konstytucyjną klauzulę sumienia, gdyż taka konstrukcja w ustawie zasadniczej nie występuje, może natomiast czynić użytek z wysłowionej w niej wolności sumienia, która jednak nie jest niczym nieograniczona.43 W ujęciu wewnętrznym człowiek korzysta z wolności sumienia, która nie podlega jakiejkolwiek reglamentacji.44 Innymi słowy ma on pełną swobodę co do oceny zjawisk jako dobrych (moralnych) lub złych (niemoralnych). Natomiast w ujęciu zewnętrznym - polegającym np. na demonstrowaniu własnych zapatrywań światopoglądowych i postępowaniu zgodnie z nimi - wolność ta może doznawać ograniczeń ze strony praw i wolności innych osób.45 Wolność sumienia nie jest wolnością bezkolizyjną - tj. nie mogącą wchodzić w konflikt z innymi wolnościami i prawami. Obowiązek rozstrzygnięcia takiego sporu spoczywa bez wątpienia wyłącznie na ustawodawcy.
   Podstawą zatem dla budowania instytucji klauzuli sumienia jest bez wątpienia art. 53 ust. 1 Konstytucji46, dlatego też stanowczo należy odrzucić pogląd doszukujący się oparcia dla klauzuli sumienia w dyspozycjach części szczególnej Kodeksu karnego (np. w art. 172 k.k.).47 Naprawdę trudno wyobrazić sobie sytuację, w której tzw. obrońcy życia mogliby „powołać się na ten przepis" i to jeszcze poszukując w nim swoistego wzmocnienia dla klauzuli sumienia. Typ czynu zabronionego z art. 172 k.k. posadowiony został w rozdziale przestępstw przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu, nie zaś w rozdziale przestępstw przeciwko wolności sumienia i wyznania, co sprawia, że rodzajowym (a zarazem indywidualnym i głównym) przedmiotem ochrony jest...
 
Dostęp do pełnej wersji artykułu >>>

1 T. More: Pisma więzienne, Poznań 1985, s. 74.

2 Sygn. akt K 12/14 - http://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/Sprawa?cid=1&dokument=13021&spra wa=13434 [dostęp 30.I.2016].

3 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 ze zm.

4 Art. 53 ust. 1: „Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii."
 
5 Tak L. Garlicki: Komentarz do art. 31 Konstytucji [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, (red.) L. Garlicki, Warszawa 2003, t. III, s. 5.

6 Art. 31 ust. 1: „Wolność człowieka podlega ochronie prawnej."

7 Art. 31 ust. 2: „Każdy jest zobowiązany szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje."

8 W piśmiennictwie zgodnie podnosi się, iż zasadnicze elementy konstruujące polskie ujęcie wolności człowieka zbieżne są zwłaszcza z postanowieniami Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 r. Jej art. 4 stanowi: „Wolność polega na możności czynienia wszystkiego, co nie szkodzi drugiemu; w ten sposób wykonywanie praw naturalnych każdego człowieka nie ma innych granic niż te, które zapewniają korzystanie z takich samych praw innym członkom społeczeństwa. Granice te może określić tylko ustawa.", zaś art. 5 dodaje: „Ustawa może zabraniać tylko takiego postępowania, które szkodzi Społeczeństwu. Wszystko, co nie jest zabronione przez ustawę, nie może być zakazane i nikt nie może być zmuszony do czynienia tego, czego ustawa nie nakazuje." - zob. Księga Jubileuszowa Rzecznika Praw Obywatelskich. Pomnik praw człowieka w historii, (red.) H. Wajs i R. Witkowski, Warszawa 2008, t. I, s. 180; L. Garlicki, jw., s. 3 i n.; tegoż: Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2015, s. 95; L. Wiśniewski: Zakres ochrony prawnej wolności człowieka i warunki jej dopuszczalnych ograniczeń w praktyce [w:] Wolności i prawa jednostki oraz ich gwarancje w praktyce, (red.) L. Wiśniewski, Warszawa 2006, s. 21.

9 Co najdobitniej oddaje stwierdzenie M. Zubika, iż „pojęcie «wolności» jest wielowymiarowe" - zob. M. Zubik: «Wolność», a «prawo» (pięć hipotez o stosowaniu pojęć konstytucyjnych dotyczących praw człowieka), PiP nr 9/2015, s. 3; zob. także L. Wiśniewski: Prawo a wolność człowieka - pojęcie i konstrukcja prawna [w:] Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, (red.) L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 51 i n.

10 Cyt. L. Wiśniewski: Zakres..., jw., s. 22. Podobnie: B. Banaszak: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, s. 201 i n. oraz 217 i n., choć Autor ten stwierdza, że na gruncie art. 31 Konstytucji chroniona jest wolność w wąskim znaczeniu (tj. wolność osobista); L. Garlicki, Komentarz..., jw., s. 4 i 8; B. Gronowska: Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela [w:] Prawo konstytucyjne, (red.) Z. Witkowski, A. Bień - Kacała, Toruń 2015, s. 151; J. Matwiejuk: Konstytucyjne wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela [w:] Prawo konstytucyjne, (red.) S. Bożyk, Białystok 2014, s. 95 i n.; M. Zubik, jw., s. 5.

11 Tak L. Garlicki: Komentarz..., jw., s. 6; tegoż: Polskie..., jw., s. 95. I. Berlin stwierdza wręcz: „Nie możemy być absolutnie wolni; musimy zrezygnować z części naszej wolności, chcąc zachować resztę." - zob. I. Berlin: Cztery eseje o wolności, Warszawa 1994, s. 187.
 
12 Polegający na nieingerowaniu w działalność jednostki przez kogokolwiek - zob. I. Berlin, jw., s. 182 i n. Jest to tzw. „wolność od" umożliwiająca odpór angażowaniu się państwa w zachowania jednostki - tak A. Michalak: Wolności i prawa jednostki [w:] Polskie prawo konstytucyjne, (red. nauk.) D. Górecki, Warszawa 2015, s. 83; L. Wiśniewski: Prawo..., jw., s. 52. Nieco inaczej ujmuje ten aspekt L. Galicki: „W znaczeniu negatywnym zasada wolności oznacza, że nałożenie na jednostkę nakazu podjęcia określonego działania może nastąpić jedynie wtedy, gdy prawo to przewiduje." - zob. L. Garlicki: Polskie..., jw., s. 96 oraz wyrok TK z dnia 18 lutego 2004 r., sygn. P 21/02, OTK w 2004 r. cz. I, s. 154. Z kolei R. Sobański podnosi, że „wolność od" jest „negacją uzależnienia i ograniczenia"; zadaniem prawa jest właśnie zapewnienie „wolności od" - zob. R. Sobański: Wolność a prawo, Prawo Kanoniczne nr 3 - 4/1994, s. 24.

13 Wyrażający się w autonomicznym podejmowaniu wszelkich decyzji przez jednostkę, według jej indywidualnego uznania - zob. I. Berlin, jw., s. 192 i n. Jest to tzw. „wolność do" pozwalająca na nieskrępowaną działalność jednostki - tak A. Michalak, jw., s. 83; L. Wiśniewski: Prawo..., jw., s. 52. Natomiast według L. Garlickiego zasada wolności w znaczeniu pozytywnym oznacza „swobodę czynienia wszystkiego, co nie jest przez prawo zakazane" - zob. L. Garlicki: Polskie..., jw., s. 96 oraz wyrok TK z dnia 18 lutego 2004 r., sygn. P 21/02, jw.; dla R. Sobańskiego „wolność do" to „możliwość kształtowania swojego życia według własnego uznania" - zob. R. Sobański, jw., s. 24.

14 Jest to tzw. wolność intelektualna (myśli, idei, wierzeń) - tak A. Ławniczak: Zasada poszanowania wolności i jej ograniczenia [w:] Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP, (red.) M. Jabłoński, Warszawa 2010, t. I, s. 369.

15 Polegający na „fizycznym oddziaływaniu na otoczenie" - tak A. Ławniczak, jw., s. 369.

16 Zdaniem R. Sobańskiego: „trudno znaleźć temat bardziej kontrowersyjny niż właśnie «wolność a prawo»", a to z uwagi na ich wieloznaczność - zob. R. Sobański, jw., s. 21.

17 Tak B. Gronowska, jw., s. 151 i n.; A. Michalak, jw., s. 83; L. Wiśniewski: Prawo..., jw., s. 58 i 60. L. Galicki wskazuje jednak, że rozróżnienie „wolności" i „praw" w Konstytucji nie jest konsekwentne - zob. L. Galicki: Polskie..., jw., s. 89.

18 Zob. M. Granat: Granice wolności religijnej w społeczeństwie pluralistycznym [w:] Kultura i prawo. Materiały II Międzynarodowej Konferencji na temat «Religia i wolność religijna w Unii Europejskiej», (red.) J. Krukowski, O. Theisen, Lublin 2003, s. 175 i n.; L. Wiśniewski: Zakres..., jw., s. 22 i n. oraz tegoż: Prawo..., jw., s. 53 i 58.
 
19 Zob. L. Wiśniewski: Zakres..., jw., s. 22 i n.; tegoż: Prawo..., jw., s. 58 i n. L. Galicki zestawiając pojęcia „wolności" i „prawa" w systemie prawa pozytywnego podaje, że ten ostatni termin zastrzeżony jest „dla stanów, w których władza publiczna ma obowiązek przedsięwzięcia działań pozytywnych" - zob. L. Garlicki: Polskie..., jw., s. 89; tegoż: Rozdział II. Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela [w:] Konstytucja..., jw., s. 5. K. Wojtyczek dodaje przy tym, że prawo podmiotowe opiera się na żądaniu jednostki, które jest skierowane do innego podmiotu, podjęcia konkretnego zachowania na jej rzecz - zob. K. Wojtyczek [w:] Prawo konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej, (red.) P. Sarnecki, Warszawa 2011, s. 89; podobnie A. Michalak, jw., s. 83.

20 Tak B. Gronowska, jw., s. 152.

21 Które są utożsamiane z pozytywnym i negatywnym aspektem wolności - tak K. Wojtyczek, jw., s. 92 i n.

22 Tak B. Banaszak: Prawa człowieka i obywatela w nowej Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Przegląd Sejmowy nr 5/1997, s. 62; tegoż: Prawo konstytucyjne, Warszawa 2015, s. 69 i 393.

23 Zob. J. Krukowski: Konstytucyjna ochrona wolności sumienia i religii [w:] Sześć lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Doświadczenia i inspiracje, (red. nauk.) L. Galicki, A. Szmyt, Warszawa 2003, s. 161; W. Skrzydło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2013, s. 63; P. Winczorek: Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2008, s. 126.

24 Wykładnia jest operacją, której zamierzeniem jest doprowadzenie do ustalenia znaczenia tekstu prawnego - tak w oparciu o orzecznictwo TK - P. Tuleja: Podstawowe problemy związane z interpretacją Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego [w:] Księga XX - lecia orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2006, s. 208.
 
25 Tak np. B. Banaszak: Prawo..., jw., s. 73; P. Kociubiński: Konstytucyjne źródła hierarchii dyrektyw interpretacyjnych [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w pierwszych dekadach XXI wieku wobec wyzwań politycznych, gospodarczych, technologicznych i społecznych, (red. nauk.) S. Biernat, Warszawa 2013, s. 82 i n.; M. Rączka: Wykładnia prawa konstytucyjnego [w:] Wykładnia prawa i inne problemy filozofii prawa, (red.) L. Morawski, Toruń 2005, s. 40 i n.; P. Tuleja, jw., s. 211. Jednakże w swojej wcześniejszej wypowiedzi P. Tuleja odmawiał przydatności stosowaniu ogólnych metod wykładni w stosunku do Konstytucji, na rzecz koncepcji norm i zasad R. Alexego oraz nadrzędności argumentów aksjologicznych - zob. P. Tuleja: Interpretacja konstytucji [w:] Konstytucja i gwarancje jej przestrzegania. Księga pamiątkowa ku czci prof. Janiny Zakrzewskiej, (red.) A. Jankiewicz, J. Trzciński, Warszawa 1996, s. 479 i n.

26 Zalicza się do nich zakaz separowania poszczególnych norm konstytucyjnych od siebie oraz dokonywanie wykładni w taki sposób, aby maksymalnie zharmonizować wszystkie postanowienia Konstytucji - tak B. Banaszak: Prawo..., jw., s. 72.

27 Orzecznictwo TK przydaje wykładni językowej szczególny walor, polegający na pierwszeństwie tej metody przed innymi, zastrzegając jednak, iż nie ma ona charakteru niepodważalnego oraz że nie można wykluczyć sytuacji, w której pierwszeństwo będą miały pozostałe metody wykładni - tak P. Tuleja: Podstawowe..., jw., s. 211 - 214. Są jednak autorzy, którzy wątpią w pożyteczność zabiegu, polegającego na wyjaśnieniu znaczenia wyrazu „sumienie" - tak M. Winiarczyk - Kossakowska: Wolność sumienia i religii, Studia Prawnicze nr 1/2001, s. 27.

28 Tak Słownik języka polskiego. R - Z, (red.) M. Szymczak, t. III, Warszawa 1992, s. 370; identycznie: Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów, (red.) J. Bralczyk, Warszawa 2008, s. 801; Uniwersalny słownik języka polskiego. P - Ś, (red.) S. Dubisz, Warszawa 2006, s. 1450 oraz Wielki słownik języka polskiego, (red.) E. Polański, Kraków 2008, s. 790. Nieco inaczej - Inny słownik języka polskiego PWN. P - Ż, (red.) M. Bańko, Warszawa 2014, s. 718: „Sumienie człowieka to jego zdolność oceny własnego postępowania i poczucie odpowiedzialności za nie, a zwłaszcza poczucie winy za zło, które się wyrządziło" oraz Słownik współczesnego języka polskiego, (red.) B. Dunaj, t. I V, Kraków 2000, s. 396: „Sumienie - indywidualna psychiczna zdolność oceniania i odczuwania czegoś w kategoriach dobra i zła".

29 Co wydają się dobrze ilustrować poniższe przykłady. T. Styczeń odnotowuje: „Paradoks sytuacji polega na tym, że tylko sumienia możemy pytać, czym jest sumienie", choć dodaje do tego „Sumienie jest sądem o powinności. Sądem o powinności adresowanej do mnie" oraz „Sumienie osiąga swój zenit w tym, że podmiot udziela głosu odkrytej prawdzie" - zob. T. Styczeń: Sumienie: źródło wolności czy zniewolenia?, Zeszyty Naukowe KUL nr 1-3/1979, s. 89, 91 i 94. A. Szostek podkreśla teologiczne i filozoficzne pochodzenie słowa „sumienie" i oznajmia: „Sumienie jest terminem teoretycznym - w tym sensie, że nie odnosi się do żadnego prostego, łatwo uchwytnego przedmiotu ani jego cechy. Między innymi właśnie dlatego tak łatwo poddaje się różnorakim interpretacjom." - zob. A. Szostek: Sumienie - prawda - prawo, Znak nr 11/1992, s. 71. „Sumienie określa się w nurcie klasycznej filozofii arystotelesowsko - tomistycznej jako sąd podmiotu na temat wartości jego konkretnego czynu. Ów sąd ma wyraźnie normatywny (oceniająco - powinnościowy) charakter, «wytrąca» jakby podmiot ze stanu biernej percepcji rzeczywistości, dotyczy bowiem jego własnego działania, a poprzez nie - jego samego." - zob. A. Szostek: Sumienie i źródła jego wiążącej mocy, Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL nr 6-7/1989, s. 231. „Sumienie jest miejscem, w którym doświadczamy bezwarunkowego wezwania do urzeczywistniania tego, co poznaliśmy jako moralnie powinne." - zob. J. Seifert: Sumienie - poznanie - prawda, Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL nr 15-16/1991, s. 46. Od strony negatywnej stwierdza się, iż „niepodobna identyfikować ludzkiego sumienia z samoświadomością swego własnego «ja», z własną subiektywną pewnością dotyczącą tegoż «ja» i jego własnego postępowania moralnego"; sumienie to „miejsce otwarcia się podmiotu na Boga" - zob. J. Ratzinger: Prawda i sumienie, Ethos. Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL nr 15-16/1991, s. 175 i n. Najbardziej zbliżona do definicji słownikowych jest konstatacja T. Ślipki: „sumienie jest to w świetle ogólnej oceny lub normy uformowany osąd o moralnym dobru/złu zamierzonego przez człowieka jego własnego konkretnego aktu, którego zrealizowanie staje się dlań źródłem wewnętrznej aprobaty bądź poczucia winy, własnego bycia dobrym lub złym człowiekiem" - zob. T. Ślipko: Zarys etyki ogólnej, Kraków 2004, s. 377.

30 Zob. np. zestawienia S. L. Stadniczeńko, P. Zamelski: Sumienie w międzyludzkim współżyciu, Medyczna Wokanda nr 5/2013, s. 57 - 69; W. Szuta: Potrójnie o sumieniu, Kraków 2013, zwłaszcza s. 127-152; E. Tuora - Schwierskott: Pojęcie sumienia w doktrynie konstytucjonalistów niemieckich w świetle ochrony prawnej wolności sumienia i religii, PiP nr 8/2014, s. 89 i n.

31 Zob. M. Rączka, jw., s. 30-35; P. Tuleja: Podstawowe..., jw., s. 214-218.

32 Tak np. B. Banaszak: Konstytucja..., jw., s. 323; L. Garlicki: Polskie..., jw., s. 112; M. Granat, jw., s. 178 i n.; Z. Łyko: Wolność sumienia i wyznania w relacji: człowiek - kościoły - państwo [w:] Podstawowe prawa jednostki..., jw., s. 84; A. Michalak, jw., s. 90; M. Pietrzak: Prawo wyznaniowe, Warszawa 2013, s. 22; M. Piechowiak: Wolność religijna - aspekty filozoficznoprawne, Toruński Rocznik Praw Człowieka i Pokoju nr 3/1994-1995, s. 11 i 16; K. Pyclik: Pojęcie wolności sumienia i wyznania w Rzeczypospolitej Polskiej (założenia filozoficzno - prawne) [w:] Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, (red.) B. Banaszak, A. Preisner, Warszawa 2002, s. 437 i 460; P. Sarnecki: Komentarz do art. 53 Konstytucji [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz..., jw., s. 3; E. Schwierskott: Gwarancja wolności sumienia w systemach prawnych Polski i Niemiec, Przegląd Sejmowy nr 6/2003, s. 58 i n.; J. Szymanek: Wolność sumienia i wyznania w Konstytucji RP, Przegląd Sejmowy nr 2/2006, s. 56; P. Tuleja: [w:] Prawo konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej, jw., s. 122; E. Tuora - Schwierskott, jw., s. 90 i n.; P. Winczorek, jw., s. 126. Odmiennie W. Skrzydło, który zestawiając wolność sumienia i religii stwierdza - „wolność sumienia to możliwość przyjęcia innego światopoglądu niż religijny" - zob. W. Skrzydło, jw., s. 63. Co pojęcia „światopoglądu" - zob. np. W. Janyga: Przestępstwa obrazy uczuć religijnych w polskim prawie karnym w świetle współczesnego pojmowania wolności sumienia i wyznania, Warszawa 2010, s. 50 - 55.
 
33 Tak B. Banaszak: Konstytucja..., jw., s. 323; W. Janyga, jw., s. 74 i 77 i n.; podobnie J. Nikołajew: Wolność sumienia i religii nieletnich przestępców w zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich, Studia z Prawa Wyznaniowego nr 15/2012, s. 163 i 164, choć Autor ten wydaje się utożsamiać wolność sumienia z wolnością religii i dlatego przedstawia zarówno aspekt wewnętrzny jak i zewnętrzny jako wspólny dla tych wolności. Podobnie czyni także A. M. Abramowicz: Przedmiotowy zakres wolności religijnej, Studia z Prawa Wyznaniowego nr 10/2007, s. 325 i n. Nieco odmiennie prezentuje ten wątek M. Pietrzak. Zestawiając wolność sumienia z wolnością wyznania podaje, że ich aspekt wewnętrzny odnosi się do formowania myśli i poglądów w kwestiach religii, natomiast aspekt zewnętrzny to uzewnętrznienie tychże indywidualnych zapatrywań oraz podejmowanie zachowań zbieżnych z nimi - zob. M. Pietrzak, jw., s. 21, podobnie W. Brzozowski: O pojęciu granic wolności sumienia i wyznania, Studia Prawnicze nr 1/2007, s. 68.

34 Tak np. M. Makarska: Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania w Kodeksie karnym z 1997 roku, Lublin 2005, s. 22; J. Nikołajew, jw., s. 163; M. Pietrzak: Demokratyczne, świeckie państwo prawne, Warszawa 1999, s. 275; R. Prostak: Konstytucyjna zasada neutralności światopoglądowej państwa w Stanach Zjednoczonych Ameryki (w świetle sprawy Newdow v. U.S. Congress), PiP nr 3/2004, s. 75 i n.; M. Winiarczyk - Kossakowska, jw., s. 28. Czasem wskazuje się także, że wolność sumienia i wyznania jest wolnością par excellence, wolnością pełną i elastyczną oraz „wolnością w maksymalnie szerokim tego słowa znaczeniu" - tak J. Szymanek, jw., s. 42 i n. oraz 44 i 47; tegoż: Konstytucjonalizacja prawa do wolności myśli, sumienia, religii i przekonań, Studia z Prawa Wyznaniowego nr 10/2007, s. 96. Nie ma przy tym zgodności, czy wolność sumienia jest wolnością indywidualną, zaś wolność religii - wolnością grupową - zob. np. E. Schwierskott, jw., s. 59 i n.

35 Tak np. M. Makarska, jw., s. 18; Z. Łyko, jw., s. 88 i n.; K. Pyclik, jw., s. 440 i n.; A. Rogowska: Wolność sumienia i wyznania [w:] Realizacja i ochrona konstytucyjnych wolności i praw jednostki w polskim porządku prawnym, (red.). M. Jabłoński, Wrocław 2014, s. 241; S. L. Stadniczeńko, P. Zamelski, jw., s. 70.

36 Tak L. Bosek: Klauzula sumienia - czy ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty jest zgodna z Konstytucją RP, Medycyna Praktyczna nr 1/2014, s. 105; podobne wnioski Autor odnosi także do samego terminu „sumienie" - zob. L. Bosek: Problem zakresowej niekonstytucyjności art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty [w:] Sprzeciw sumienia w praktyce medycznej - aspekty etyczne i prawne, (red.) P. Stanisz, J. Pawlikowski, M. Ordon, Lublin 2014, s. 91.
 
37 Cyt. W. Wróbel: Problem klauzuli sumienia w prawie polskim w odniesieniu do ochrony życia, Annales Canonici nr 6/2010, s. 23, podobnie np. H. Banaś: Rządy prawa wobec moralności: klauzula sumienia w pracy [w:] Rządy prawa i europejska kultura prawna, (red.) A. Bator, J. Helios, W. Jedlecka, Wrocław 2014, s. 127; W. Chańska: Klauzula sumienia jako wyraz moralnego kompromisu, PiM nr 3-4/2013, s. 46 i n.; M. Drozd: Prawo farmaceuty do sprzeciwu sumienia w świetle obowiązujących reguł prawnych, Studia z Prawa Wyznaniowego nr 16/2013, s. 267 i n.; A. Górski [w:] Leksykon prawa medycznego. 100 podstawowych pojęć, (red.) A. Górski, Warszawa 2012, s. 77 i n.; M. Hucał [w:] Leksykon prawa wyznaniowego. 100 podstawowych pojęć, (red.) A. Mezglewski, Warszawa 2014, s. 153; International Encyclopedia of Ethics, (eds.) J. K. Roth, London - Chicago 1995, s. 190; R. Kubiak: Prawo medyczne, Warszawa 2014, s. 155 i n.; J. Pawlikowski: Prawo do wyrażania sprzeciwu sumienia przez personel medyczny - problemy etyczno - prawne, PiM nr 3/2009, s. 29; tegoż: Spór o klauzulę sumienia z perspektywy celów medycyny i etyki lekarskiej [w:] Sprzeciw sumienia w praktyce..., jw., s. 145; K. Kubuj: Opinia prawna w sprawie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, Zeszyty Prawnicze BAS nr 4/2014, s. 124; P. Stanisz [w:] Prawo wyznaniowe, (red.) A. Mezglewski, H. Misztal, P. Stanisz, Warszawa 2011, s. 117 i n.; R. Sztychmiler: Spór o klauzulę sumienia w Polsce, Kościół i Prawo nr 1/2015, s. 187 i n.

38 Zob. np. W. Galewicz: Jak rozumieć medyczną klauzulę sumienia, Diametros nr 34/2012, s. 136; A. Zoll: Charakter prawny klauzuli sumienia, Medycyna Praktyczna nr 1/2014, s. 102; Państwo prawa jesz¬cze w budowie. Andrzej Zoll w rozmowie z Krzysztofem Sobczakiem, Warszawa 2013, s. 269, 278 i 280, choć z drugiej strony A. Zoll nie dostrzega konieczności posiłkowania się klauzulą sumienia np. przez adwokata - s. 284. Odmiennego zdania (tj. co do możliwości korzystania ze sprzeciwu sumienia przez adwokata) jest M. Skwarzyński: Sprzeciw sumienia w adwokaturze [w:] Standardy bezstronności światopoglądowej władz publicznych, (red.) A. Mezglewski, A. Tunia, Lublin 2013, s. 201 - 219.

39 Zob. M. Nesterowicz, N. Karczewska - Kamińska: Prawa pacjenta do świadczeń medycznych, a prawo lekarzy (szpitali) i osób z innych zawodów medycznych do klauzuli sumienia, PiM nr 2/2015, s. 6.

40 Czyli w tym, co regulacje prawa międzynarodowego publicznego i prawa unijnego określają jako forum externum - zob. np. L. Garlicki [w:] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
Komentarz do artykułów 1 - 18, (red.) L. Garlicki, Warszawa 2010, t. I, s. 565 - 576. Szczególnego znaczenia nabiera przy tym art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej: „(1) Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i religii. Prawo to obejmuje wolność zmiany religii lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania, indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swej religii lub przekonań poprzez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i uczestniczenie w obrzędach. (2) Uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa." - zob. I. C. Kamiński [w:] Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Komentarz, (red.) A. Wróbel, Warszawa 2013, s. 337.

41 Oczywiście nie jest to stwierdzenie bezsporne, na co wskazują wcześniej cytowane różnorodne uwagi doktrynalne. Akceptacja założenia, że wolność sumienia to tylko indywidualne zapatrywanie jednostki w zakresie światopoglądu, czyli zawężenie jej wyłącznie do wskazanego uprzednio aspektu wewnętrznego, powodowałoby moim zdaniem utratę solidnego oparcia dla zakotwiczenia konstrukcji sprzeciwu sumienia w Konstytucji.

42 Art. 31 ust. 3: „Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw."

43 Podobnie - zob. zdanie odrębne S. Biernata do wyroku TK z dnia 7 października 2015 r., sygn. akt K 12/14 - http://ipo.trybunal.gov.pl..., jw., s. 55.

44 Tak też np. K. Kubuj, jw., s. 126; O. Nawrot: Sumienie lekarza a prawa człowieka w świetle standardów Rady Europy, Medycyna Praktyczna nr 1/2014, s. 113; tegoż: Prawa człowieka, sprzeciw sumienia i państwo prawa [w:] Sprzeciw sumienia w praktyce..., jw., s. 108 i n.; A. Zoll, jw., s. 101.

45 Zob. np. L. Bosek: Klauzula sumienia..., jw., s. 105 i n.; K. Kubuj, jw., s. 126; O. Nawrot: Sumienie..., jw., s. 112 i n.; tegoż: Prawa..., jw., s. 108 i n.; K. Szczucki: Klauzula sumienia - uwagi de lege lata i de lege ferenda, Studia Iuridica nr 50/2009, s. 169; zdanie odrębne S. Wronkowskiej - Jaśkiewicz do wyroku TK z dnia 7 października 2015 r., sygn. akt K 12/14 - http://ipo.trybunal.gov.pl..., jw., s. 67; A. Zoll, jw., s. 101. J. Krukowski stwierdza wręcz: „Osąd sumienia pozostaje poza zasięgiem interwencji władzy publicznej, dopóki nie zostanie uzewnętrzniony w stosunkach międzyludzkich. Wewnętrzna sfera sumienia nie może podlegać reglamentacji prawnej. Natomiast mogą jej podlegać różne sposoby uzewnętrzniania przekonań, podjętych zgodnie z nakazem sumienia." - zob. J. Krukowski, jw., s. 162 oraz E. Tuora - Schwierskott, jw., s. 92. Podobnie (w perspektywie praw człowieka) wypowiada się T. Jasudowicz: „Kiedykolwiek jednak sumienie «uzewnętrznia się» w postaci wypowiedzi, działań lub zaniechań, wykracza poza swoją wewnętrzną bezwzględnie chronioną istotę i przemienia się co najmniej w manifestowane «przekonanie», w którego sferze wchodzi już w grę klauzula limitacyjna. (...) Jeżeli prowadzi do czynów, może ugodzić w inne chronione prawa człowieka." - zob. T. Jasudowicz: Wolność myśli, sumienia, religii i przekonań [w:] Prawa człowieka i ich ochrona, (red.) B. Gronowska i in., Toruń 2010, s. 380 i n.

46 Tak np. J. Lipski: Opinia prawna na temat zgodności z Konstytucją RP poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, Zeszyty Prawnicze BAS nr 4/2014, s. 143 i n. W. Wróbel, jw., s. 30; zob. odmiennie np.: J. T. Balicki, A. Wilczek: Profesor Andrzej Zoll o błędach lekarskich i klauzuli sumienia, Palestra nr 10/2014, s. 51; O. Nawrot: Prawa..., jw., s. 112 i n.

47 Takie stanowisko zajmuje R. Sztychmiler: „Ważne regulacje dotyczące ochrony życia i klauzuli sumienia zawiera ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodek karny. Wydaje się, że w świadomości społecznej oraz w wypowiedziach prawników za mało uwidocznia się przepis, który stanowi, że osobom przeszkadzającym w działaniach podejmowanych dla ochrony życia wielu osób grozi kara przewidziana w art. 172 k.k.: «Kto przeszkadza działaniu mającemu na celu zapobieżenie niebezpieczeństwu dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat». Na podstawie tego przepisu podejmowanie akcji dla ochrony życia ludzkiego wielu osób jest prawnie chronione. Może to dotyczyć działań dla ochrony wielu osób przed eutanazją. Obrońcy życia dzieci poczętych czy osób zagrożonych eutanazją mogą zatem powoływać się na ten przepis. Przepis ten można zakwalifikować jako rozszerzający klasyczny przepis klauzuli sumienia." - zob. R. Sztychmiler, jw., s. 191. Ostatnie zacytowane zdanie Autor opatruje przypisem odsyłającym do monografi - K. Wiak: Ochrona dziecka poczętego w polskim prawie karnym, Lublin 2001, jednakże bez podania strony, na której taki pogląd został zaprezentowany.
Prawo i Medycyna nr 62 / 25-07-2016, 10:37, wyświetleń: 1388
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.