XVIII Ogólnopolskie sympozjum - Blok operacyjny - organizacja i funkcjonowanie 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
ISSN 1898-5556
  Szukaj    
Uwagi w sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego klauzuli sumienia lekarzy

Uwagi w sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego klauzuli sumienia lekarzy1*

   1. W ostatnich kilku latach szczególne namiętności i kontrowersje wywołuje klauzula sumienia lekarzy. Konsekwencją tego są liczne wypowiedzi w prasie, internecie i innych mediach oraz konferencje naukowe. Jedni twierdzą, że obecne unormowania prawne są wyrazem kompromisu pomiędzy prawami lekarzy a prawami pacjentów, inni, że żadnych kompromisów w tym przedmiocie być nie może, gdyż klauzula sumienia wynika z praw człowieka, z prawa moralnego, które musi być ponad prawem stanowionym, a więc sumienie lekarza jest ponad autonomią pacjenta.
   W praktyce klauzula sumienia dotyczy aborcji, badań prenatalnych, środków antykoncepcyjnych, w mniejszym stopniu eksperymentów badawczych i zapłodnienia in vitro w prokreacji medycznie wspomaganej, gdyż w klinikach, które te zabiegi wykonują, lekarze temu przeciwni nie pracują.
   Z najbardziej doniosłych wypowiedzi wymienić trzeba stanowisko Komitetu Bioetyki przy Prezydium PAN nr 4/2013 z dnia 12 listopada 2013 r. w sprawie tzw. klauzuli sumienia, stanowisko nr 74/13/P-VI Prezydium Naczelnej Rady Lekarskiej z dnia 6 grudnia 2013 r. w sprawie korzystania z klauzuli sumienia w praktyce lekarskiej, stanowisko Zespołu Ekspertów Konferencji Episkopatu Polski ds. Bioetyki z dnia 14 lutego 2014 r. w sprawie klauzuli sumienia i odpowiedź Komitetu Bioetyki PAN na zarzuty Zespołu Ekspertów KEP z dnia 31 lipca 2014 r.
    Na ogół zgodność panuje co do jednego, że lekarz - jakkolwiek może i powinien postępować zgodnie z przyjętymi przez siebie zasadami moralnymi, światopoglądem oraz wyznawanymi przekonaniami religijnymi - nie może odmówić świadczeń lekarskich, udzielenia pomocy pacjentowi w sytuacjach niecierpiących zwłoki stwarzających dla pacjenta niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. Z reguły chodzi tu o lekarza działającego w szpitalu, jego obowiązek wiąże się z obowiązkiem prawnym szpitala udzielenia pomocy, a szpital na klauzulę sumienia powołać się nie może, nie ma do tego podstaw w polskim prawie. Tego się nie kwestionuje, aczkolwiek są tu też pewne niuanse. Często z góry, a priori, bez zbadania pacjenta, nie można prawidłowo ocenić, czy wymienione okoliczności zachodzą. W razie wątpliwości lekarze nie powinni się tu zasłaniać klauzulą sumienia, lecz podjąć działanie, gdyż tego wymaga przysięga Hipokratesa, którą składali.
    2. W związku z powyższymi stanowiskami, rozbieżnością poglądów co do korzystania przez lekarzy z klauzuli sumienia, niejednolitej interpretacji obowiązujących przepisów prawnych i wątpliwościami co do ich zgodności z Konstytucją RP, Naczelna Rada Lekarska w dniu 11 marca 2014 r. skierowała do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją art. 39 ust. 1 i 2 w związku z art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
   Przepisy te regulują dopuszczalność powoływania się przez lekarzy na klauzulę sumienia, wskazując, w jakich sytuacjach lekarz może odstąpić od udzielania świadczenia zdrowotnego sprzecznego z jego sumieniem, a w jakich - pomimo konfliktu sumienia - świadczenie musi zostać udzielone, pod rygorem odpowiedzialności karnej, cywilnej i zawodowej.
    Przepisy te głoszą: art. 39: „Lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30, z tym że ma obowiązek wskazać realne możliwości uzyskania tego świadczenia u innego lekarza lub w podmiocie leczniczym oraz uzasadnić i odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby ma ponadto obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego"; art. 30: „Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki".
   Naczelna Rada Lekarska w swoim wniosku do TK z 11 marca 2014 r. zakwestionowała art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty w zakresie „innych przypadków niecierpiących zwłoki", uznając go za zbyt szeroki i wnioskując o doprecyzowanie, że chodzi tylko o świadczenia lecznicze (a nie nielecznicze, a więc takie, które nie należą do kategorii świadczeń służących zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia). NRL twierdziła, że w przypadku świadczeń nieleczniczych lekarz powinien bezwzględnie zachować prawo odmowy ich wykonania, gdy odmowa ich wykonania nie stwarza zagrożenia życia, ciężkiego uszkodzenia ciała czy ciężkiego rozstroju zdrowia. Sądzimy, że nie jest to jednak takie proste, często bowiem czynności nielecznicze łączą się z leczniczymi. Jeżeli np. przy zabiegu chirurgii estetycznej mającej na celu powiększenie piersi wystąpią komplikacje, wymagające poważnej interwencji lekarskiej, aby uniknąć pogorszenia stanu zdrowia, to kolejne czynności są już lecznicze.
   A więc NRL chodzi w istocie o dodanie do art. 30 słowa „leczniczych" („inne przypadki świadczeń leczniczych niecierpiących zwłoki"), co korespondowałoby z art. 15 ustawy o działalności leczniczej („Podmiot leczniczy nie może odmówić udzielenia świadczenia zdrowotnego osobie, która potrzebuje natychmiastowego udzielenia takiego świadczenia ze względu na zagrożenie życia lub zdrowia").
    NRL za czynności nielecznicze uważa, choć wprost o tym nie mówi, te, które dotyczą ginekologii i położnictwa, jak badania preimplantacyjne (genetyczne) i prenatalne, przerwanie ciąży, stosowanie środków antykoncepcyjnych, zapłodnienie in vitro i chciałaby na nie „rozciągnąć" klauzulę sumienia z art. 39 ustawy.
   Twierdzi więc, że obowiązek lekarza udzielenia pomocy w sytuacji „innych przypadków niecierpiących zwłoki" (a więc gdy nie zachodzi bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia) nie powinien mieć pierwszeństwa przed prawem lekarza do korzystania z wolności sumienia (klauzuli sumienia).
    NRL nie wspomina jednak w swoim wniosku, że odmowa skierowania pacjentki na badania genetyczne czy prenatalne narusza jej prawo do informacji o dziedzicznych chorobach genetycznych, które mogą mieć wpływ na urodzone dziecko, oraz o stanie płodu, jego ewentualnych schorzeniach i wadach oraz możliwości ich leczenia w okresie płodowym - na co wskazywał w kilku wyrokach Sąd Najwyższy2 oraz Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyrokach przegranych przez Polskę3.
    NRL nie wspomina też, że art. 7 KEL stanowi, że „W szczególnie uzasadnionych wypadkach lekarz może nie podjąć się lub odstąpić od leczenia chorego, z wyjątkiem przypadków niecierpiących zwłoki". Rozumiem jednak, że w treści tego przepisu występuje słowo „leczenie", a więc nie mieszczą się tu - zdaniem lekarzy - badania preimplantacyjne i prenatalne czy przerwanie ciąży spowodowanej czynem niedozwolonym (zgwałcenie czy kazirodztwo) bądź też aborcja z powodu ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (art. 4a ust. 1 i 2 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm).
    Trybunał podzielił stanowisko NRL, że art. 30 co do „innych przepadków niecierpiących zwłoki" jest niedookreślony, pozostawia szeroki margines swobody oceny, który prowadzi do niedających się usunąć wątpliwości co do zakresu, w jakim ustawodawca ogranicza wolność sumienia lekarzy i narusza wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadę prawidłowej legislacji. Nie pozwala jednocześnie ustalić, w jakiej sytuacji zachodzi przypadek „niecierpiący zwłoki". Ogólnikowość formuły pociąga za sobą skutek dalej idący, a mianowicie nie pozwala na identyfikację wartości czy praw konstytucyjnych, wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, których realizacja mogłaby uzasadniać ograniczenie wolności sumienia. W tym zakresie zakaz powoływania się na klauzulę sumienia jest sprzeczny z Konstytucją.
    Naszym zdaniem art. 30 powinien pozostać niezmieniony. Natomiast stosując się do wyroku Trybunału, trzeba poprawić art. 39 ustawy i zamiast słów: „z zastrzeżeniem art. 30" dodać: „... chyba że zwłoka w udzieleniu pomocy lekarskiej, mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia", a więc wymienić w tym przepisie te okoliczności unormowane w art. 30. Tak zresztą postulowała NRL, wnioskując o uchylenie w art. 39 ustawy odesłania wyrażającego się w słowach: „z zastrzeżeniem art. 30".
    Należy więc doprecyzować art. 39 k.c., a art. 30 pozostawić w dotychczasowym brzmieniu. „Inne przypadki niecierpiące zwłoki" wymagające pomocy lekarskiej zdarzają się bowiem np. gdy w czasie wycieczki w górach turysta złamie rękę czy nogę, co nie stwarza niebezpieczeństwa utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, a nie ma możliwości wezwania górskiego pogotowia ratunkowego. Jeżeli w grupie wycieczkowiczów jest lekarz, to powinien udzielić turyście pomocy, gdyż zwłoka może narazić chorego na pogorszenie stanu zdrowia, przedłużające się leczenie i cierpienie. Podobnie jeśli w małej miejscowości nie ma szpitala ani przychodni, a jest lekarz „na wakacjach", to również powinien pomóc choremu, który np. doznał zatrucia pokarmowego...

Dostęp do pełnej wersji artykułu >>> 

1 *Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (K 12/14, Dz.U. z 2015 r., poz. 1633). Uzasadnienie 143/9/A/2015.
 
2 Zob. choćby wyrok SN z 12 czerwca 2008 r., III CSK 16/2008, PS nr 4/2009 z glosą M. Nesterowicza oraz M. Nesterowicz, Prawo medyczne. Komentarze i glosy do orzeczeń sądowych, wyd. 2, s. 366, a także M. Nesterowicz, N. Karczewska-Kamińska, Prawa pacjenta do świadczeń medycznych a prawo lekarzy (szpitali) i osób z innych zawodów medycznych do klauzuli sumienia, Prawo i Medycyna nr 2/2015.

3 Zob. M. Nesterowicz, N. Karczewska-Kamińska w artykule „Prawa pacjenta...", Prawo i Medycyna 2/2015; M. Nesterowicz, Prawo medyczne, wyd. XI, Toruń 2016, s. 295.
Prawo i Medycyna nr 62 / 25-07-2016, 11:24, wyświetleń: 933
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.