XVIII Ogólnopolskie sympozjum - Blok operacyjny - organizacja i funkcjonowanie 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
ISSN 1898-5556
  Szukaj    
O odszkodowawczych aspektach przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej

   1. Jurydyczne uwarunkowania dopuszczalności hospitalizacji psychiatrycznej są w ostatnich latach przyczyną zwiększonego zainteresowania nauki prawa. Do podejmowania tych zagadnień skłaniają m.in. problemy występujące w praktyce orzeczniczej, która w postępowaniach sądowych o różnym przedmiocie zmaga się ze skutkami wzrostu liczby przypadków niesienia pomocy medycznej osobom dotkniętym zaburzeniami psychicznymi. Pomoc ta jest częstokroć udzielana wbrew woli pacjenta, nierzadko z zastosowaniem przymusowego umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym (art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego1). Obligatoryjna sądowa weryfikacja przesłanek takiej hospitalizacji, dokonywana w sprawie opiekuńczej dotyczącej przyjęcia do szpitala bez zgody uprawnionego (art. 25 u.o.z.p.), niejednokrotnie poprzedza przy tym kolejne postępowanie, w którym pacjent, powołując się na bezprawne pozbawienie wolności, dochodzi niemajątkowej lub majątkowej ochrony dóbr osobistych.
   Spojrzenie na zarysowane wyżej kwestie wyłącznie z perspektywy prawa polskiego nie stwarza pełnego obrazu sytuacji prawnej pacjenta. Konieczne jest ponadto uwzględnienie Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności2, która w art. 5 stanowi o prawie każdego do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Powstają na tym tle trudności związane zarówno z koincydencją wskazanych uprzednio spraw opiekuńczych i odszkodowawczych, jak i ze zharmonizowaniem krajowych rozwiązań normatywnych oraz regulacji międzynarodowych.
   Znakomitą inspirację do rozważenia splotu tych zagadnień stanowią motywy wyroku Sądu Najwyższego z 19.11.2015 r.,3 w którego tezie stwierdzono: „Pozbawienie wolności jest samoistną podstawą przyznania zadośćuczynienia, które ma stanowić formę rekompensaty za negatywne przeżycia psychiczne wiążące się z samym faktem bezpodstawnego pozbawienia wolności, opisywane jako głęboki dyskomfort psychiczny, poczucie utraty autonomii, uczucia bezradności, osamotnienia, niepokoju o sprawy osobiste. Ta krzywda, niepowiązana z doznaniem uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia i od nich niezależna, podlega naprawieniu na podstawie art. 445 § 2 k.c. Jeżeli natomiast ujemne przeżycia związane z faktem pozbawienia wolności wpłynęły na pogorszenie stanu zdrowia fizycznego lub psychicznego, poszkodowanemu przysługiwałoby roszczenie przewidziane w art. 445 § 1 k.c."
   Wydanie orzeczenia tej treści zostało uznane za przesądzające o spełnieniu przesłanki bezprawnego zachowania szpitala, które doprowadziło, zdaniem Sądu II instancji, do naruszenia „prawa człowieka do wolności i do swobodnego wyrażenia woli" oraz narażenia powoda „na szkodę moralną, szczególny dyskomfort, poczucie bezsilności, utraty bezpieczeństwa i autonomii". Za „odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia" (art. 445 § 1 w zw. z § 2 k.c.) za krzywdę doznaną wskutek pozbawienia wolności Sąd ten uznał kwotę 10 000 złotych. Wziął bowiem pod uwagę, że przymusowa hospitalizacja miała miejsce w maniakalnej fazie choroby powoda, a poddanie prawidłowemu leczeniu doprowadziło do poprawy stanu jego zdrowia4. Oddalenie powództwa w pozostałej części (co do kwoty 30 000 złotych) uzasadniono m.in. tym, że „inna winna być odpowiedzialność za umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym osoby zdrowej, a inaczej jest w przypadku kiedy wiadomym jest, że osoba cierpi na określone schorzenia psychiczne wymagające hospitalizacji, jak to było w niniejszym stanie faktycznym".
   Trafność tego stanowiska została zakwestionowana w skardze kasacyjnej powoda, ze wskazaniem, że wskutek wadliwego zastosowania art. 445 § 1 i § 2 k.c. doszło do zasądzenia kwoty zadośćuczynienia, która nie czyniła zadość pojęciu sumy „odpowiedniej" do rozmiarów doznanej krzywdy. Zarzut ten okazał się skuteczny i doprowadził do uchylenia przez Sąd Najwyższy zaskarżonego wyroku oraz przekazania w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania. SN stwierdził bowiem, że zastosowanie przytoczonego kryterium „nie daje się pogodzić z obowiązkiem równego traktowania i jest szczególnie rażące w sytuacji, w której Sąd nie wyjaśnił, jakie względy racjonalności, proporcjonalności i sprawiedliwości skłoniły go do tego rodzaju rozróżnienia".
   Nie budziło natomiast wątpliwości SN wykazanie bezprawności zachowania jako przesłanki odpowiedzialności deliktowej szpitala, w którym doszło do przymusowej hospitalizacji. Podobnie jak sądy powszechne, także SN uznał tę okoliczność za przesądzoną w związku z faktem orzeczenia przez Sąd opiekuńczy o braku podstaw do przyjęcia do szpitala psychiatrycznego w trybie nagłym5. Hospitalizacja „bez zgody zainteresowanego" została oceniona jako równoznaczna z pozbawieniem wolności w rozumieniu art. 445 § 2 k.c. i art. 5 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności6, z jednoczesnym stwierdzeniem, że postanowienie wydane na podstawie art. 25 u.o.z.p. stanowi „orzeczenie sądu właściwego do rozpatrzenia zgodności wymagań procesowych i materialnych, niezbędnych do ustalenia legalności pozbawienia wolności powoda"7.
   3. W argumentacji SN zasadnicze znaczenie uzyskała kwestia ustalenia wysokości „sumy odpowiedniej tytułem zadośćuczynienia" za krzywdę wiążącą się z „bezpodstawnym", jak ujął to Sąd Najwyższy, pozbawieniem wolności. Trafnie zauważono w tym punkcie, że ograniczone są perspektywy powołania się na wypracowane dotychczas na tle art. 445 k.c. czynniki istotne dla określenia kwoty zadośćuczynienia; dotyczą one bowiem zasadniczo krzywdy wynikającej ze zdarzeń innych niż pozbawienie wolności. Natomiast aktualne pozostają ogólne założenia ustalania należnej z tego tytułu sumy, wywodzone z kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia. Wydaje się jednak, że przed podjęciem tej tematyki szerszej analizie mogły, a nawet powinny być poddane zagadnienia o znaczeniu uprzednim względem wieńczącego wywody SN wątku wysokości należnej powodowi „sumy odpowiedniej".
   Pierwszym z pojawiających się problemów jurydycznych jest wskazanie podstawy prawnej odpowiedzialności pozwanego szpitala. Kwestia ta z kilku powodów zyskuje obecnie doniosłe znaczenie. Zwiększa się bowiem liczba postępowań odszkodowawczych, których osnowę stanowi zarzut bezpodstawnej hospitalizacji psychiatrycznej. Jednocześnie natomiast sporna okazuje się kwalifikacja takiej hospitalizacji jako zdarzenia szkodzącego, oddziałująca na określenie podstawy prawnej dochodzenia naprawienia szeroko rozumianych (majątkowych i niemajątkowych) uszczerbków wynikłych z przyjęcia do szpitala bez zgody pacjenta. W tej sytuacji zapatrywanie Sądu Najwyższego mogło stanowić istotny głos w dyskusji zmierzającej do wyjaśnienia zasad odpowiedzialności szpitala psychiatrycznego za skutki przymusowej hospitalizacji. W motywach orzeczenia problem ten nie został jednak dostatecznie wyjaśniony. Analiza orzeczenia nie pozwala w szczególności na jednoznaczne stwierdzenie, czy (1) art. 445 § 2 k.c. uznano za samoistną podstawę zasądzenia zadośćuczynienia za krzywdę wyrządzoną pozbawieniem wolności, czy też (2) za konieczne przyjęto wykazanie przesłanek odpowiedzialności za wykonywanie władzy publicznej (art. 417 k.c.) albo (3) ogólnych podstaw odpowiedzialności za szkody medyczne (art. 415, art. 416, art. 429 lub art. 430 k.c.).
   Współcześnie za dominujące należy uznać stanowisko, że art. 445 k.c. normuje jedynie szczególny środek naprawienia krzywdy wyrządzonej wskutek naruszenia bliżej określonych dóbr osobistych człowieka8. Sam w sobie jednak nie stanowi podstawy zasądzenia zadośćuczynienia. Do uwzględnienia żądania zapłaty konieczne jest ponadto wykazanie, że naruszenie było następstwem czynu niedozwolonego ...

Dostęp do pełnej wersji artykułu >>>
1 Tekst jedn.: Dz. U. Nr 231 2011 r., poz. 1375 ze zm.; dalej jako u.o.z.p.
 
2. Rozważenie tego stanowiska warto poprzedzić krótką prezentacją stanu faktycznego sprawy oraz argumentacji sądów. Powód, od wielu lat cierpiący na chorobę afektywną dwubiegunową, wystąpił przeciwko szpitalowi (samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej - SP ZOZ) o zapłatę zadośćuczynienia m.in. w związku z trwającym ponad dwa miesiące „bezpodstawnym hospitalizowaniem" na tamtejszym oddziale psychiatrycznym. Częściowemu (co do kwoty 10 000 złotych) uwzględnieniu powództwa przez Sąd I instancji, a następnie oddaleniu apelacji obu stron towarzyszyło ustalenie, że sąd opiekuńczy w postępowaniu dotyczącym hospitalizacji psychiatrycznej bez zgody (art. 25 u.o.z.p.) stwierdził brak podstaw do przyjęcia w trybie nagłym (art. 23).

2 Dz. U. Nr 61 1993 r., poz. 284, dalej jako Konwencja lub EKPCz.


3 IV CSK 792/14 (niepubl.)
 
4 Sąd II instancji stwierdził również, że pozwany odpowiada jedynie „za skutki ograniczone do konsekwencji niezachowania trybu przyjęcia". Jednak z motywów uzasadnienia SN nie wynika jednoznacznie, czy mowa tu o niezachowaniu wymagań proceduralnych związanych z przymusowym przyjęciem (w szczególności dotyczących terminów czynności), czy o braku medycznego uzasadnienia dla hospitalizacji psychiatrycznej. Nie jest również jasne, jakie konkretnie skutki miałyby być uznane za „konsekwencje niezachowania trybu przyjęcia", oddziałując, jak można wnosić z całego wywodu Sądu, na zasądzenie niższej od żądanej sumy zadośćuczynienia za krzywdę.
 
5 Pogląd taki SN wyraził również w wyroku z dnia 9 lipca 2015 r., I CSK 524/14 (niepubl.), w którego tezie stwierdzono, że „Postanowienie wydane w postępowaniu przed sądem opiekuńczym, przewidzianym w art. 46 ustawy z 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego i wszczynanym z urzędu w wyniku zawiadomienia dokonanego przez szpital psychiatryczny w wykonaniu obowiązku ustanowionego w art. 23 ust. 4 tej ustawy wiąże sąd orzekający w sprawie o ochronę dóbr osobistych osoby przyjętej do szpitala w tym trybie. Odmienne przesłanki przyjęcia do szpitala psychiatrycznego i zakres dopuszczalnej, przymusowo realizowanej terapii wobec pacjenta, który nie wyraził na to zgody powodują, że zastosowanie trybu przewidzianego w art. 23 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego w stosunku do pacjenta, który nie cierpi na chorobę psychiczną i stwierdzenie następnie w postępowaniu kontrolującym zasadność przyjęcia go i poddawania leczeniu bez jego zgody, że nie było po temu podstaw przesądza o bezprawności działania. Stwierdzenie w postępowaniu o ochronę dóbr osobistych i zadośćuczynienie za ich naruszenie, że zachodziły przesłanki do przymusowej hospitalizacji obserwacyjnej nie prowadzi do legalizacji podjętej decyzji, lecz może wpłynąć na przyznanie i rozmiar zadośćuczynienia".

6 Dz. U. Nr 61 1993 r., poz. 284, dalej jako Konwencja lub EKPCz.


7 Za „w pełni przekonujące i miarodajne" SN uznał stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wyrażone w wyroku z dnia 28 maja 2013 r., ze skargi nr 53315/09 Baran przeciwko Polsce.
 
8 M. Kaliński, [w:] Zobowiązania. Część ogólna, A. Brzozowski, J. Jastrzębski, M. Kaliński, E. Skowrońska-Bocian, Warszawa 2013, s. 179.
Prawo i Medycyna nr 63/ 13-02-2017, 12:53, wyświetleń: 78
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.