XVIII Ogólnopolskie sympozjum - Blok operacyjny - organizacja i funkcjonowanie 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
ISSN 1898-5556
  Szukaj    
Odpowiedzialność szpitala psychiatrycznego za śmierć pacjenta w wyniku samobójstwa w świetle orzecznictwa

   Problematyka aktów samobójczych pacjentów szpitali psychiatrycznych jest ze swej natury zagadnieniem złożonym, stwarzającym poważne zagadnienia natury prawnej, etycznej i zawodowej. Prima facie można by twierdzić, iż jest to zagadnienie podobne do targnięcia się na swoje życie przez pacjentów szpitali wieloprofilowych, somatycznych, jednakże bliższa analiza orzecznictwa sądowego prowadzi do odmiennych wniosków.
   Niewątpliwie wspólny dla odpowiedzialności zarówno szpitala wieloprofilowego, jak i psychiatrycznego jest obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa pobytu pacjenta w czasie hospitalizacji. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 21 stycznia 2010 r.1 „Obowiązek dbałości o życie i zdrowie człowieka może wynikać nie tylko normy, także ustawowej, a również ze zwykłego rozsądku, po partego zasadami doświadczenia, które nakazują podjęcie niezbędnych czynności zapobiegających możliwości powstania zagrożenia dla życia lub zdrowia człowieka." Powołany wyrok Sądu Apelacyjnego jest kontynuacją stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 20 lipca 2005 r.2, w którym stwierdzono: „Forma należytej dbałości o życie i zdrowie człowieka może wynikać ze zdrowego rozsądku, który podpowiada niezbędne czynności zapobiegające możliwości powstania stanu zagrożenia. W ten sposób konkretyzuje obowiązki wynikające z zasady niewyrządzania nikomu szkody. Zaniechanie podjęcia takich działań (...) wyczerpuje znamiona niedbalstwa lub lekkomyślności, a więc winy w rozumieniu art. 415 k.c." W przypadku świadczeń zdrowotnych - jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 30 maja 2014 r.3 - wystarczy wykazanie choćby na podstawie domniemania faktycznego, iż doszło do zawinionego naruszenia zasad i standardów postępowania z pacjentem przez personel medyczny placówki, aby możliwe było przyjęcie odpowiedzialności odszkodowawczej podmiotu leczniczego. Powyższe twierdzenie dotyczy nie tylko - jakby można prima facie sądzić - udzielania świadczeń zdrowotnych, ale i obowiązku zapewnienia bezpiecznych warunków hospitalizacji. Na potwierdzenie prezentowanego stanowiska można przytoczyć wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 28 lutego 2013 r.4: „Zaniechanie, polegające na niezapewnieniu bezpiecznych warunków przebywania w szpitalu i opieki, należy ocenić jako niedopełnienie przez osoby zarządzające szpitalem i jego personel obowiązków zachowania należytej staranności przy wykonywaniu swych funkcji, które uzasadnia odpowiedzialność szpitala na podstawie art. 416 k.c., a z racji relacji zwierzchnictwa i podporządkowania na podstawie art. 430 k.c. w związku z art. 415 k.c."
   W przypadku niezapewnienia przez szpital bezpiecznych warunków pobytu często będzie zachodziła tzw. wina anonimowa personelu lub organizacyjna podmiotu leczniczego. Na powyższe rodzaje winy wskazuje się w orzecznictwie dotyczącym odpowiedzialności podmiotów leczniczych, np. w wyroku z dnia 29 grudnia 2014 r.5 Sąd Apelacyjny w Szczecinie za podstawowy obowiązek zakładu leczniczego uznał tam zarówno zapewnienie odpowiedniego poziomu udzielanych świadczeń zdrowotnych, jak również troskę o chorego i staranność. W powołanym orzeczeniu stwierdził, że wina organizacyjna szpitala może wynikać z zaniedbań w organizacji jego funkcjonowania, bezpieczeństwa, higieny i opieki nad chorym. Dla przyjęcia zawinienia szpitala nie ma znaczenia, który z pracowników szpitala dopuścił się zaniedbań, albowiem przyjmowana jest wówczas konstrukcja winy anonimowej. Powyższe twierdzenia należy opatrzyć uwagą, iż wina organizacyjna dotyczy odpowiedzialności za czyny własne, natomiast wina anonimowa dotyczy przypadków odpowiedzialności za czyny cudze.
   Obowiązek zapewnienia pacjentowi bezpieczeństwa podczas hospitalizacji, którego naruszenie skutkuje odpowiedzialnością odszkodowawczą, zyskał szczególnie na znaczeniu przy roszczeniach pacjentów związanych z zakażeniami szpitalnymi. Np. w wyroku z dnia 10 lipca 1998 r.6, Sąd Najwyższy stwierdził, że zakażenie żółtaczką wszczepienną w szpitalu oznacza, iż pacjentce nie zapewniono bezpieczeństwa pobytu. W konsekwencji zaś zaniedbania w organizacji oznaczają winę tego szpitala, za którą ponosi on odpowiedzialność. W zakres obowiązku zapewnienia bezpiecznej hospitalizacji wchodzi również niezarażanie pacjentów inną chorobą. Podobnie orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 lipca 1999 r.7, w którym wskazał, że „Zakład leczniczy jest zobowiązany - poza świadczeniem usług leczniczych - do zapewnienia pacjentowi pobytu, które polega także na tym, aby nie został on zarażony inną chorobą. Jest to obowiązek. Ustalenie zaś, że pacjent został zarażony np. żółtaczką typu , stwarza domniemanie niedbalstwa tego zakładu w zakresie zapewnienia takiemu pacjentowi pobytu." Zauważyć należy, iż już w wyroku z dnia 4 maja 1977 r.8 Sąd Najwyższy stwierdził, że wadliwa organizacja procesu leczniczego stanowi podstawę przypisania odpowiedzialności Skarbu Państwa za wyrządzoną wskutek tego szkodę, na zasadzie art. 417 k.c. Z kolei w wyroku z dnia 11 listopada 1976 r.9 Sąd Najwyższy dopuścił przyjęcie winy organizacyjnej szpitala w przypadku powstania nagłych przeciągów wynikłych z wadliwej konstrukcji okien oraz nieprawidłowego rozmieszczenia pacjentów z dysfunkcją narządu ruchu, co skutkowało powstaniem u nich szkody. Z przytoczonych orzeczeń wynika, iż podmiot leczniczy ponosi odpowiedzialność nie tylko za szkody związane z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, ale i spowodowane niezapewnieniem bezpiecznych warunków pobytu pacjenta. Należy przyjąć, że jest to ustalone i konsekwentne stanowisko orzecznictwa. Jak wynika z powyższego, judykatura do sytuacji niezapewnienia bezpieczeństwa pacjentowi zalicza zarówno przypadki bezpośrednio związane z udzielaniem świadczeń zdrowotnych (zakażenia szpitalne), jak i bezpośrednio z nimi nie związane. Przykładem tych ostatnich sytuacji może być cytowany wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, w którym przyjęto odpowiedzialność szpitala za niezapewnienie bezpiecznych warunków hospitalizacji pacjentce, polegające na braku uchwytów, których chory mógłby się przytrzymać podczas korzystania z łazienki oddziałowej, nieprzystosowania jej do potrzeb osób starszych, czy też z dysfunkcjami narządów ruchu10.
   Nie powinno budzić wątpliwości, że obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa pacjentowi dotyczy wszystkich placówek opieki zdrowotnej, w tym oczywiście szpitali psychiatrycznych. Powinność ta wynika z obowiązku starannego działania przy wykonywaniu zobowiązań, który to obowiązek w przypadku profesjonalistów został zaostrzony do wymagań odpowiadających zawodowemu charakterowi tej działalności (art. 355 § 2 k.c.). Jak trafnie podniósł Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 26 listopada 2014 r.11 „Wobec osób prowadzących działalność gospodarczą obowiązuje podwyższony miernik staranności. Jednocześnie dla uznania, że tak określony wymóg został spełniony, nie jest wystarczające, że dłużnik zachowuje się odpowiednio do nakazów i zakazów wprost wyartykułowanych w powszechnie obowiązujących normach prawnych. Obowiązki dłużnika wyznaczają stosunki danego rodzaju, innymi słowy - indywidualne okoliczności rozpatrywanego przypadku, które stanowią podstawę do ustalenia, jakie w danej sytuacji powinny być przedsięwzięte działania, aby obowiązek należytej staranności został spełniony." Powyższe twierdzenie ma kapitalne znaczenie dla określenia wymogów stawianych szpitalom, albowiem żaden przepis prawa nie wprowadza wymogu zapewnienia bezpiecznych warunków hospitalizacji pacjenta. Jednakże jest to tak oczywiste, że regulacja nakładająca taki obowiązek na szpital wydaje się być zbędna.
   Nie ulega wątpliwości specyfika szpitali psychiatrycznych, w porównaniu z innymi podmiotami leczniczymi udzielającymi szpitalnych świadczeń zdrowotnych. Owa differentia specifica odróżniająca szpital psychiatryczny12 od innych świadczeniodawców „szpitalnych" sprowadza się do kondycji beneficjentów udzielanych świadczeń, którymi są osoby z zaburzeniami psychicznymi w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego13. O szczególnym statusie szpitali psychiatrycznych świadczy również poddanie ich działalności specjalnym regulacjom zawartym w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, które przewidują możliwość władczego kształtowania sytuacji prawnej i faktycznej ich pacjentów14. Jednakże należy podkreślić, iż pomimo wyżej wskazanej odrębności szpitali psychiatrycznych reguły dotyczące zapewnienia bezpieczeństwa pacjentom szpitali wieloprofilowych, ogólnych, dotyczą również podmiotów leczniczych sprawujących psychiatryczną opiekę zdrowotną.
   Już w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku Sąd Najwyższy w swym orzecznictwie zajmował się problematyką odpowiedzialności odszkodowawczej szpitala psychiatrycznego za niezapewnienie bezpiecznych warunków hospitalizacji, w wyniku czego doszło do samobójstwa pacjenta.
   Podstawowe zagadnienie, jakie musiało zostać rozstrzygnięte przez judykaturę, stanowił problem przyczynienia się poszkodowanego pacjenta szpitala psychiatrycznego do doznanej szkody. Kwestia sprowadzała się do pytania, czy możliwe jest obniżenie odszkodowania, zadośćuczynienia w przypadku usiłowania czy dokonania samobójstwa przez osobę z zaburzeniami psychicznymi. Już na wstępie należy wskazać, że nadal pozostają aktualne orzeczenia Sądu Najwyższego, w których zostało wyjaśnione, iż do obniżenia wynagrodzenia na podstawie art. 362 k.c. może dojść wyłącznie w przypadku ustalenia istnienia szkody i jej rozmiaru15, a także przyjmujące, iż przyczynieniem się poszkodowanego do szkody jest postępowanie, które stanowi adekwatną współprzyczyną powstania szkody lub jej zwiększenia.16 Jeszcze na gruncie Kodeksu zobowiązań Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 11 stycznia 1960 r.17 uznał, że „Okoliczność, iż wyłączną przyczyną szkody, o której mowa w art. 152 i 153 k.z. jest zachowanie się poszkodowanego, któremu ze względu na wiek winy...

Dostęp do pełnej wersji artykułu >>>
1 Sygn. I ACa 987/09, LEX nr 628236.
 
2 Sygn. II CK 794/04, LEX nr 311373.

3 Sygn. I ACa 795/11, LEX nr 1488645.

4 Sygn. I ACa 91/13, LEX nr 1314865.

5 Sygn. I ACa 393/14, LEX nr 1711562.
 
6 Sygn. I CKN 786/97, LEX nr 50228.

7 Sygn. II CKN 416/98, LEX nr 359473. Podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 stycznia 1998 r., sygn. II CKN 703/97, Prawo i Medycyna nr 3/1999 s. 129, zaś Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 14 października 1992 r., sygn. I ACr 374/92, LEX nr 1680359: „Zakład leczniczy jest obowiązany do dołożenia należytej staranności w celu ochrony pacjentów przed niebezpieczeństwem zarażenia chorobą zakaźną. Jeśli naruszenie tego obowiązku powoduje zwiększenie ryzyka infekcji i z tym właśnie ryzykiem łączy się choroba zakaźna pacjenta, Skarb Państwa (państwowy zakład leczniczy) odpowiada za doznaną przez pacjenta szkodę, chyba że przeprowadzi dowód, iż szkoda ta jest następstwem innych okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności."
 
8 Sygn. I Cr 115/77, LEX nr 7935. Powyższe orzeczenie zapadło w stanie prawnym, w którym szpitale funkcjonowały, jako zakłady lub jednostki budżetowe, a ich pracownicy byli traktowani jako funkcjonariusze publiczni, stąd przypisanie odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbowi Państwa, nie zaś szpitalowi.

9 Sygn. II CR 420/76, LEX nr 7871.


10 Powyższe skutkowało poślizgnięciem się pacjentki na śliskiej powierzchni i upadkiem, w wyniku czego doznała złamania szyjki kości udowej lewej oraz podgłowowego kości ramiennej lewej i końca dalszego kości promieniowej lewej.
 
11 Sygn. I ACa 770/14, LEX nr 1659140.

12 Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 546) przez szpital w rozumieniu tej ustawy należy również rozumieć: oddział psychiatryczny w szpitalu ogólnym; klinikę psychiatryczną; sanatorium dla osób z zaburzeniami psychicznymi, inne przedsiębiorstwo podmiotu leczniczego w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej sprawujące całodobową opiekę psychiatryczną lub odwykową.


13 Zgodnie z powołanym przepisem przez osobę z zaburzeniami psychicznymi należy rozumieć osobę: chorą psychicznie (wykazującą zaburzenia psychotyczne); upośledzoną umysłowo; wykazującą inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem wiedzy medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych, a osoba ta wymaga świadczeń zdrowotnych lub innych form pomocy lub opieki niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym lub społecznym.
 
14 Dotyczy to uprawnienia do przyjęcia bez zgody do tego szpitala na podstawie art. 23 albo art. 24, zastosowania przymusowego leczenia art. 33 i 34, czy użycia przymusu bezpośredniego. W konsekwencji należy przyjąć, że w tym zakresie wykonują one władzę publiczną. Szerzej o wykonywaniu władzy publicznej przez szpitale psychiatryczne J. Ciechorski, Odpowiedzialność odszkodowawcza szpitala psychiatrycznego za działania władcze na podstawie art. 417 k.c., Prawo i Medycyna nr 2/2015, tenże, Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 18 marca 2013 r., sygn. I ACa 852/12, Prawo i Medycyna nr 3-4/2014.

15 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1972 r., sygn. II PR 30/72, LEX nr 7080.


16 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1972 r., sygn. II PR 164/72, LEX nr 7089.


17 Sygn. I CO 44/59, OSNCK1960/4/92.

Prawo i Medycyna nr 65 / 27-02-2017, 13:40, wyświetleń: 324
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.