XXII OGÓLNOPOLSKIE SYMPOZJUM KIEROWNICZEJ KADRY MEDYCZNEJ PROFILAKTYKA I ZWALCZANIE ZAKAŻEŃ SZPITALNYCH 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
e-ISSN 1898-5556
ISSN 1506-8757
  Szukaj    
Prawa pacjenta szpitala psychiatrycznego - zarys problematyki

Prawa pacjenta szpitala psychiatrycznego - zarys problematyki

   Najwcześniej uchwalonym aktem prawnym w Polsce z zakresu praw pacjenta jest ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego1. Wydaje się nieprzypadkowe, iż na początku uregulowano prawa osób z zaburzeniami psychicznymi, albowiem prawa tych chorych najbardziej są narażone na naruszenie. Jest rzeczą oczywistą, że pacjent jest stroną słabszą w stosunkach z podmiotami leczniczymi, w szczególności dotyczy to pacjenta z zaburzeniami psychicznymi. Powyższa dysproporcja w sytuacji świadczeniobiorcy i świadczeniodawcy wynika przede wszystkim z profesjonalnej wiedzy medycznej pracowników podmiotu leczniczego, a także z jego struktury organizacyjnej - wyspecjalizowania poszczególnych służb. W piśmiennictwie traktuje się szpital psychiatryczny jako modelowy przykład instytucji totalnej.
   Prawa pacjenta szpitala psychiatrycznego stanowią część ogólnych praw pacjenta. Ich wyróżnienie jest zasadne z powodu specyficznej sytuacji pacjenta, któremu udzielane są szpitalne, psychiatryczne świadczenia zdrowotne. Już na wstępie należy podkreślić, iż w przypadku hospitalizacji bez zgody w szpitalu psychiatrycznym pełni ona nie tylko funkcję terapeutyczną ale również (często pomijaną w piśmiennictwie i judykaturze) funkcję izolacyjną, chroniącą społeczeństwo przed zagrożeniami ze strony osoby zaburzonej psychicznie. Szczególnie jest to widoczne w przypadku wykonywania środka zabezpieczającego w postaci orzeczenia o umieszczeniu w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Przyjęcie, iż prawa pacjenta w psychiatrii są częścią ogólnych praw dotyczących wszystkich pacjentów korzystających z świadczeń opieki zdrowotnej, w sposób oczywisty implikuje twierdzenie, iż w przypadkach nieuregulowanych w prawodawstwie z zakresu psychiatrii mają zastosowanie ogólne przepisy dotyczące praw pacjenta.
   Prawa pacjenta psychiatrycznego znajdują szczególne zakotwiczenie w przepisach Konstytucji i aktów prawa międzynarodowego gwarantujących prawa osób niepełnosprawnych, a także dotyczących przestrzegania wolności i nietykalności osobistej. Należałoby tu wymienić art. 68 ust. 3 Konstytucji nakazujący władzom publicznym szczególną opiekę zdrowotną nad osobami niepełnosprawnymi, w zakresie przymusowej hospitalizacji i przymusowego leczenia art. 30 wskazujący na przyrodzoną i niezbywalną godność człowieka jako podstawę i źródło wszelkich praw i wolności, również art. 41 ust. 1 zapewniający nietykalność i wolność osobistą, a także ust. 2 tego artykułu gwarantujący dla każdego pozbawienia wolności (a tak można kwalifikować przymusową hospitalizację w szpitalu psychiatrycznym) kontrolę sądu co do legalności takiego postępowania, wreszcie art. 52 ust. 1 gwarantujący wolność przemieszczania się i wyboru miejsca pobytu. Niewątpliwie odnieść do tych sytuacji również należy gwarancje ochrony prywatności (art. 47) oraz wolności komunikowania się (art. 49). Z aktów prawa międzynarodowego trzeba wskazać przede wszystkim na art. 5 ust. 1 lit. e oraz ust. 4 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Pierwszy z powołanych przepisów dopuszcza hospitalizację bez zgody osoby chorej psychicznie2, drugi zaś wprowadza gwarancję kontroli sądowej nad takim pozbawieniem wolności. Zalicza się do nich również Rekomendacja Nr 818 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy przyjęta w dniu 8 października 1977 r. dotycząca sytuacji osób psychicznie chorych, w której zalecono dokonanie przeglądu przepisów krajowych dotyczących izolowania osób psychicznie chorych i maksymalne ograniczenie możliwości zatrzymania takich osób na czas nieoznaczony. Postuluje się w niej wprowadzenie administracyjnej bądź sądowej kontroli przestrzegania praw pacjenta z zaburzeniami psychicznymi. Zalecono, aby decyzje kontrolne sądów w tych sprawach nie były podejmowane wyłącznie na podstawie opinii lekarzy psychiatrów, ale by chory miał prawo do wysłuchania.3 Następnie wskazać należy rekomendację Nr R(82)2 Komitetu Ministrów Rady Europy z dnia 22 lutego 1983 r. dotyczącą ochrony prawnej osób przymusowo hospitalizowanych cierpiących na zaburzenia psychicznie. Zgodnie z tym aktem przymusowe umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym powinno być stosowane wyłącznie wobec osób z zaburzeniami psychicznymi, które stanowią zagrożenie dla siebie lub innych osób. W przypadkach nagłych osoba z zaburzeniami psychicznymi może zostać przyjęta do szpitala psychiatrycznego na podstawie decyzji lekarza, jednakże powinno to być poddane kontroli sądu lub innego niezależnego organu. Osoba przymusowo przyjęta do szpitala psychiatrycznego - według tej rekomendacji - powinna mieć prawo do świadczeń zdrowotnych takich samych i na takim samym poziomie, jak osoby poddające się leczeniu dobrowolnie. Zalecono nieprzenoszenie pacjenta z jednego do drugiego szpitala psychiatrycznego za wyjątkiem przypadków uzasadnionych względami terapeutycznymi, bądź życzeniem pacjenta. Powinno unikać się przymusowego umieszczenia osoby z zaburzeniami psychicznymi w szpitalu psychiatrycznym na czas nieoznaczony, a w każdym przypadku powinno ono być poddane periodycznej kontroli sądu. Samo przymusowe umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym nie może skutkować ograniczeniami w zdolności do czynności prawnych osoby tam umieszczonej.4
   Prawa pacjenta szpitala psychiatrycznego są ściśle skorelowane z obowiązkami personelu tego szpitala, co oznacza, że pracownicy szpitala muszą podejmować aktywne działania umożliwiające korzystanie z tych uprawnień, a co najmniej znosić wykonywanie tych praw. Jak już wskazywałem, pacjentowi szpitala psychiatrycznego przysługują prawa określone w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, jeżeli nie zostały wyłączone lub zmodyfikowane przez przepisy ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.
   Prawa pacjenta szpitala psychiatrycznego można podzielić ze względu na ich przedmiot na następujące grupy5:
• dotyczące udzielanych im świadczeń zdrowotnych (czy szerzej świadczeń opieki zdrowotnej);
• poszanowania ich autonomii;
• kontaktu z osobami trzecimi;
• prawa osób przyjętych do szpitala psychiatrycznego bez wymaganej zgody6;

Prawa pacjenta związane z udzielaniem świadczeń zdrowotnych

   Świadczenia zdrowotne z zakresu opieki psychiatrycznej zostały zaliczone do grupy świadczeń gwarantowanych, czyli w pełni lub części finansowanych ze środków publicznych7. Ich nieodpłatny charakter wynika wprost z art. 10 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Szeroko określono prawo do świadczeń zdrowotnych rzeczowych, albowiem obejmuje ono dostęp do produktów leczniczych, wyrobów medycznych, wyrobów medycznych, do diagnostyki in vitro, wyposażenia wyrobów medycznych, wyposażenia wyrobów do diagnostyki in vitro oraz aktywnych wyrobów medycznych do implantacji w rozumieniu przepisów o wyrobach medycznych.8 Jednakże powołane przepisy dotyczą wyłącznie świadczeń zdrowotnych i świadczeń zdrowotnych rzeczowych, a wyłączone zostały świadczenia towarzyszące tj. zakwaterowanie i wyżywienie. W konsekwencji, na podstawie art. 18 ust. 1 i 2, za wyżywienie i zakwaterowanie w zakładzie opiekuńczo - leczniczym oraz zakładzie pielęgnacyjno - opiekuńczym o profilu psychiatrycznym świadczeniodawcy mogą pobierać opłaty9.
   Pośrednio związany z prawem pacjenta do świadczeń opieki zdrowotnej jest obowiązek lekarza przeprowadzenia osobistego zbadania badania przed wydaniem orzeczenia, opinii o stanie zdrowia osoby z zaburzeniami psychicznymi, czy też skierowania jej do innego lekarza lub psychologa, czy do innego podmiotu leczniczego. Powyższy wymóg podkreślany jest w orzecznictwie sądów administracyjnych10. Wskazać należy, iż regulacja ta na zasadzie lex specialis derogat legi generali wyłącza zastosowanie przepisów art. 42 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Tym samym również wyłączona jest w psychiatrii możliwość przeprowadzenia badania za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności, co zostało dopuszczone w powołanych przepisach ustawy lekarskiej11. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że ratio legis tego rozwiązania jest zapobieganie wydawaniu bezpodstawnych zaświadczeń, opinii lub orzeczeń o stanie zdrowia wyłącznie na podstawie pomówień rodziny,
czy dokumentacji medycznej z poprzedniego leczenia12 Dodatkowo podnieść należy, iż stan zdrowia psychicznego ma charakter dynamiczny, co oznacza, że wcześniejsza dokumentacja medyczna może nie oddawać aktualnego stanu zdrowia osoby z zaburzeniami psychicznymi. Nadto ewentualne relacje osób trzecich mogą w sposób niezamierzony (niestety czasem również i zamierzony) przekazywać lekarzowi nieadekwatne, nieprecyzyjne informacje o danej osobie. Z reguły bowiem osoby te nie mają wiedzy medycznej, co nie pozwala im zwrócić uwagi na istotne dla procesu diagnostycznego elementy. Badanie psychiatryczne polega bowiem przede wszystkim na wywiadzie lekarskim, rozmowie z osobą badaną i obserwacji jej zachowań. Na tej podstawie stawiana jest diagnoza i nie może być zastąpione relacjami innych (choćby i bardzo dokładnymi), a także wpisami zawartymi w dokumentacji medycznej. W konsekwencji można stwierdzić, że pacjent ma prawo do zbadania przez lekarza przed wydaniem orzeczenia, opinii o stanie swego zdrowia, czy skierowania na ewentualne dalsze leczenie. Uważam, że omawiany obowiązek poprzedzenia wydania orzeczenia przez lekarza osobistym badaniem pacjenta należy traktować szeroko. Powinno to stanowić zasadę postępowania i mieć zastosowanie nie tylko w przypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie13. Wydaje się zbyt wąskim ujęciem utożsamienie orzeczenia lekarskiego z dokumentem wystawianym przez lekarza14. W moim przekonaniu możliwie szeroko należy wykładać wyrażenie „orzeczenie lekarskie" posiłkując się w tym zakresie jako wskazówką interpretacyjną również art. 42 ust. 1 in principio ustawy lekarskiej, w którym mowa jest o orzekaniu o stanie zdrowia, nie zaś o jego efekcie - orzeczeniu. W konsekwencji przyjmuję, iż orzeczeniem lekarskim będzie każda decyzja lekarza dotycząca stanu zdrowia pacjenta, w szczególności powodująca dla pacjenta określone skutki. Zachowanie powyższego standardu pozwala na uwzględnienie zmian w stanie psychofizycznym pacjenta oraz bieżące na nie reagowanie. Z tym uprawnieniem pacjenta związany jest obowiązek kierowania się przy wyborze rodzaju i metod leczniczych nie tylko celem zdrowotnym, ale również jego dobrami osobistymi i innymi interesami. Nadto poprawa stanu zdrowia pacjenta powinna być osiągana w sposób najmniej dla niego uciążliwy15. W piśmiennictwie trafnie wskazuje się, że omawiana zasada jest wyrazem poszanowania dla autonomii osoby z zaburzeniami psychicznymi. „Zasada ta wymaga, aby do przywrócenia lub poprawy stanu zdrowia pacjenta nie dążyć, lecz brać pod uwagę także potrzebę ochrony innych dóbr osobistych osoby leczonej i dążyć do osiągnięcia poprawy w sposób najmniej dla niej uciążliwy."16 Wydaje się, iż stanowisko do w zakresie, w jakim uznaje omawiane unormowanie za przejaw autonomii osoby z zaburzeniami psychicznymi, jest zbyt daleko idące. Nie sposób bowiem wywieść z niego prawa pacjenta do decydowania o zastosowaniu określonej terapii, o udzieleniu konkretnych świadczeń zdrowotnych. Przepis ten wprowadza - w moim przekonaniu - obowiązek stosowania zasady proporcjonalności w postępowaniu leczniczym, poprzez dokonywanie najmniej drastycznych metod oddziaływania leczniczego. Chodzi bowiem o stosowanie środków najmniej dotkliwych ze skutecznych. Jednocześnie osiągnięcie efektu terapeutycznego nie może być w świetle tego przepisu jedyną determinantą postępowania leczniczego. Przede wszystkim rodzaj udzielonych świadczeń zdrowotnych, jak i zastosowane metody, nie mogą naruszać godności osoby z zaburzeniami psychicznymi. Godność człowieka jest bowiem najbardziej rudymentarnym dobrem człowieka, która zgodnie z art. 30 Konstytucji stanowi źródło wszelkich innych praw i wolności. W piśmiennictwie podnosi się, że uwzględnienie interesów osoby z zaburzeniami psychicznymi najpełniej następuje poprzez ...

Dostęp do pełnej wersji artykułu >>>

1 Tekst jedn. Dz. U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375 ze zm.

2 Jak wskazał Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 24 października 1979 r. w sprawie Winterwerp versus Holandia, nikt nie może być przymusowo umieszczony w zakładzie psychiatrycznym bez zdiagnozowania przez lekarzy, iż jego stan wymaga przymusowej hospitalizacji. Nadto osoba ta musi mieć możliwość zakwestionowania takiej diagnozy przed sądem. Trybunał orzekł, iż poza przypadkami nagłymi nikogo nie można na podstawie wyżej powołanego przepisu pozbawić wolności bez przekonujących, obiektywnych opinii lekarskich wskazujących na chorobę psychiczną, a rodzaj i nasilenie tych zaburzeń musi wskazywać na potrzebę umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym.

3 Przytaczam za J. Bujnym, Prawa pacjenta. Między autonomią a paternalizmem, Warszawa 2007, s. 60-61.

4 Za J. Bujny, ibidem, s. 61 - 64.

5 Odrębnym zagadnieniem są instytucjonalne gwarancje przestrzegania praw pacjenta szpitala psychiatrycznego, jednakże problematyka ta wykracza poza ramy tematyczne tego artykułu.

6 W niniejszym artykule nie uwzględniam praw pacjentów przebywających w szpitalu psychiatrycznym ze względu na wykonywany wobec nich środek zabezpieczający, albowiem jest to specyficzna materia wymagająca odrębnego opracowania.

7 W rozumieniu art. 5 pkt 35 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 o świadczeniach opieki zdrowotnej fnansowanych ze środków publicznych, tekst jedn. Dz. U. z 2015 r, poz. 581 ze zm.

8 Może budzić uzasadnione zastrzeżenia obciążenie szpitala psychiatrycznego w ramach otrzymywanych na leczenie psychiatryczne (tak samo należy ocenić objęcie tą kwotą leczenia somatycznego) de lege ferenda należy zgłosić postulat odrębnego, dodatkowego finansowania tych zakresów.

9 Szerzej J. Ciechorski, Problem odpowiedzialności za zakwaterowanie i wyżywienie w psychiatrycznych zakładach opiekuńczo - leczniczych, Prawo i Medycyna nr 1-2/2013, s. 53 - 73.

10 Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 20 września 2011 r., sygn. I SA/Bk 625/10, LEX nr 1134089; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 listopada 2013 r., sygn. II FSK 2970/11, LEX nr 1558221; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2015 r., sygn. II FSK 1386/14, LEX nr 1774155.

11 Jak wynika z analizy orzecznictwa, zdarzają się przypadki podejmowania istotnych decyzji przez lekarzy psychiatrów przez telefon - co zgodnie z prezentowanym w niniejszym opracowaniu stanowiskiem jest niedopuszczalne.

12 J. Duda, Komentarz do ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, (wyd. 3), Warszawa 2012 r., s. 145, M. Balicki (w:) Prawa pacjenta w ustawie psychiatrycznej. Seminarium, Biuro Studiów i Analiz Kancelarii Senatu, Warszawa 1994, s. 6.

13 Np. przed zaordynowaniem nowych leków, czy przed udzieleniem zezwolenia na czasowe przebywanie poza oddziałem - art. 14, o czym niżej.

14 Tak J. Duda, op. cit. s. 146.

15 Na powyższy nakaz zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 kwietnia 2010 r., sygn. IV CSK 9/10, LEX nr 1360297.

16 M. Balicki, Przymus w psychiatrii - regulacje i praktyka, Prawo i Medycyna nr 1/1999, s. 40.

Prawo i Medycyna nr 66 / 04-05-2017, 11:33, wyświetleń: 297
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.