XXII OGÓLNOPOLSKIE SYMPOZJUM KIEROWNICZEJ KADRY MEDYCZNEJ PROFILAKTYKA I ZWALCZANIE ZAKAŻEŃ SZPITALNYCH 2017
Strona główna   Poleć stronę   Kontakt  
e-ISSN 1898-5556
ISSN 1506-8757
  Szukaj    
Sterylizacja jako przesłanka dochodzenia odpowiedzialności z tytułu wrongful conception

Sterylizacja jako przesłanka dochodzenia odpowiedzialności z tytułu wrongful conception

1. Wprowadzenie
   Nowe technologie, uzyskane dzięki stałemu rozwojowi i postępowi medycznemu, pozwalają lekarzom na udzielanie świadczeń zdrowotnych wyższej jakości i umożliwiają przewidzenie i zapobiegnięcie wielu sytuacjom, które wcześniej uchodziły za nieuniknione i nierozwiązywalne. Jedną z procedur dostępnych pacjentom jest zabieg sterylizacji, który nie jest obecnie uważany za procedurę nieodwracalną (aczkolwiek wskazuje się na skomplikowany charakter, kosztowność i brak gwarancji skuteczności refertylizacji).
   Dawniej problem sterylizacji postrzegany był głównie w kontekście przymusowej kastracji przestępców lub osób upośledzonych, jednakże z biegiem czasu coraz istotniejsze staje się ujęcie tego zabiegu jako jednej z metod antykoncepcyjnych1. Niedopuszczalność sterylizacji na życzenie, z jaką, według znacznej części doktryny, mamy do czynienia w polskim porządku prawnym, stanowi naruszenie podstawowych praw człowieka - prawa do samostanowienia, decydowania o własnej płodności, a także prawa do planowania rodziny. Sterylizacja na życzenie może być uwarunkowana wieloma względami - ekonomicznymi, zdrowotnymi lub po prostu niechęcią do posiadania potomstwa. Artykuł skupia się na omówieniu problematyki wrongful conception w świetle orzecznictwa amerykańskiego w celu przedstawienia skutków naruszenia prawa do prawidłowo dokonanej sterylizacji w kraju, w którym legalna jest także sterylizacja dobrowolna. Celem jest ukazanie istotności tej instytucji dla współczesnych obywateli i ich rodzin, poprzez wskazanie konsekwencji, jakie niesie ze sobą nieprawidłowo przeprowadzony zabieg dla pacjenta, który został mu poddany. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej to państwo, w którym roszczenia z tytułu wrongful conception pojawiły się po raz pierwszy, a bogata judykatura pozwala na bardziej szczegółowe - niż na gruncie polskich realiów - przestudiowanie tej problematyki.

2. Wrongful conception

   Roszczenie wrongful conception odnosi się do sytuacji, w której mamy do czynienia z urodzeniem nieplanowanego dziecka w wyniku nieprawidłowego zastosowania antykoncepcji bądź niedbałego przeprowadzenia zabiegu sterylizacji lub aborcji. Skarga wnoszona jest przez rodziców. W prawodawstwie anglosaskim bywa także określana jako wrongful pregnancy2. W niniejszym opracowaniu roszczenia te ograniczone zostaną do sytuacji spowodowanych nieprawidłowo przeprowadzonym zabiegiem sterylizacji.
   Warto wskazać, że roszczenia wrongful conception (jak i zbliżone wrongful birth oraz wrongful life) pozwalają na egzekwowanie odpowiedzialności za błąd medyczny, który powoduje naruszenie prawa do świadomego planowania rodziny i przez to znacznie zmienia sytuację ekonomiczną zainteresowanych wbrew ich woli. Okoliczności, w jakich wniesienie takiego powództwa jest możliwe, to kwestia wywołująca wiele konfliktów. Mimo że wspomniane roszczenia pojawiły się na gruncie polskim bardzo niedawno, to ich dopuszczalność i regulacja już stanowi kwestię sporną w doktrynie. Konflikty wynikają między innymi z nie zawsze udanych prób pogodzenia koncepcji zwolenników prawa podmiotowego do planowania rodziny (w tym prawa do aborcji) ze stanowiskiem pro life, opowiadającym się za jak najszerszą ochroną życia poczętego jako wartości najwyższej. W związku z wieloma wątpliwościami i stałym rozpowszechnianiem się omawianych roszczeń, postulować należałoby uregulowanie tej kwestii ustawowo. Jest to jednak temat znacznie szerszy i wykraczający poza ramy niniejszego artykułu.

3. Sterylizacja

   Przy rozważaniu problematyki roszczenia wrongful conception należy zauważyć, że zdarzenia sprawcze, powodujące powstanie odpowiedzialności odszkodowawczej, podzielić można na trzy grupy: niewłaściwą antykoncepcję, zabiegi sterylizacji oraz zabiegi aborcji.
   Szczególnie obszerną grupą przypadków, które mogą rodzić odpowiedzialność z tytułu wrongful conception, są zabiegi sterylizacyjne. Polegają one na ubezpłodnieniu pacjenta, jednakże, w przeciwieństwie do kastracji, zdolność do współżycia seksualnego nie zostaje utracona. Sterylizacja może być trwała lub przejściowa i mieć charakter dobrowolny lub przymusowy. Polega zazwyczaj na przerwaniu ciągłości nasieniowodów u mężczyzn, a u kobiet - jajowodów. Ryzyko nieskuteczności tego zabiegu u kobiet wynosi od 0,3% do 1,4% (w zależności od wybranej metody), u mężczyzn natomiast jest wyższe i wynosi 6%3.
   Przyczyny, dla których dokonuje się zabiegów sterylizacji, to przeważnie wskazania terapeutyczne, zapobieganie ciąży oraz względy eugeniczne4. W przypadku sterylizacji ze względów medycznych nie wykonuje się jej w celu ubezpłodnienia pacjenta, lecz powodowana jest ona troską o jego życie i zdrowie. Zalicza się tu także przypadki sterylizacji kobiet, dla których kolejna ciąża oznaczałaby poważne komplikacje zdrowotne. Kwestie eugeniczne dotyczą sytuacji wysokiego prawdopodobieństwa spłodzenia dziecka z poważnymi dysfunkcjami fizycznymi bądź psychicznymi, spowodowanego chorobami genetycznymi lub posiadaniem przez rodziców wadliwych genów.
  Praktyka orzecznicza pozwoliła na wyróżnienie trzech grup przypadków niezachowania staranności przez lekarza w sytuacji przeprowadzania zabiegu sterylizacji. Należy tu wspomnieć o objaśnieniach przedoperacyjnych, wykonaniu zabiegu oraz opiece pooperacyjnej.
   Do pierwszej grupy należą przypadki nieodpowiedniego pouczenia pacjenta i nieudzielenia mu wyjaśnień dotyczących przebiegu zabiegu, jego skutków oraz ryzyka związanego z całą procedurą. Uniemożliwia to uzyskanie tzw. informed consent („poinformowanej zgody") pacjenta na zabieg. Dochodzenie odpowiedzialności w tym przypadku wymaga ustalenia związku przyczynowego między nieprawidłowym pouczeniem lekarza a szkodą (kosztami utrzymania dziecka), np. przez udowodnienie, że pacjent nie poddałby się konkretnemu zabiegowi, gdyby wiedział o wysokim ryzyku niepowodzenia.
   Druga grupa obejmuje w szczególności przypadki błędu medycznego popełnionego przez lekarza podczas przeprowadzania zabiegu, co powoduje utrzymanie płodności pacjenta i w konsekwencji spłodzenie przez niego potomka. W przypadku sterylizacji kobiet częstym błędem jest pomylenie jajowodów z więzadłem macicy czy przerwanie ciągłości tylko jednego jajowodu, natomiast w przypadku mężczyzn lekarzom zdarza się błędnie zidentyfikować nasieniowód lub dwukrotnie przeciąć ten sam5.
   W kwestii opieki pooperacyjnej najczęściej zaniedbywany jest obowiązek odpowiedniego poinformowania pacjenta. Należy zwrócić uwagę na przypadki niepouczenia pacjenta po zabiegu wazektomii o ryzyku zapłodnienia, wynikającym z wyprodukowanego już przez organizm nasienia i konieczności przeprowadzania spermiogramów (analiz nasienia). Do tej kategorii zaliczają się także przypadki przedwczesnego poinformowania pacjenta o braku możliwości zapłodnienia6. Lekarz powinien także powiadomić pacjenta o możliwości rekanalizacji, czyli połączenia się przerwanych nasieniowodów lub jajowodów i odtworzenia się płodności, które może się dokonać samorzutnie nawet po prawidłowo przeprowadzonym zabiegu.
   W Polsce problematyka sterylizacji nie jest odrębnie unormowana, a w doktrynie panuje spór co do dopuszczalności zabiegu sterylizacji dobrowolnej (w celu zapobiegania ciąży). Część doktryny stoi na stanowisku7, że sterylizacja na życzenie jest niedopuszczalna i stanowi przestępstwo ciężkiego uszkodzenia ciała zgodnie z art. 156 § 1 pkt 1 k.k. Nie jest przy tym możliwe uchylenie bezprawności sterylizacji z powołaniem się na świadomą zgodę pacjenta oraz wykonanie zabiegu lege artis. Stanowisko to nie wydaje się być słuszne, gdyż zakaz taki stanowiłby naruszenie podstawowych praw człowieka.
   Stanowisko przeciwne reprezentuje m.in. T. Justyński, który podnosi, że właściwa wykładnia obowiązujących przepisów umożliwiłaby uznanie legalności dobrowolnej sterylizacji i skuteczności umów cywilnoprawnych zawartych w tym celu8. Powołany autor stoi na stanowisku, że nie jest przestępstwem czyn pozbawiony niebezpieczeństwa społecznego, a za taki właśnie powinno się uznawać sterylizację dorosłego pacjenta, świadomego i poinformowanego o znaczeniu takiego zabiegu, na jego żądanie przez lekarza.
  
M. Kowalewska-Łaguna wskazuje, że dobrowolną sterylizację należałoby uznać za kontratyp pozaustawowy, którego wtórna legalność wywodzi się ze zgody uprawnionego pacjenta - dysponenta dobra. Jednakże dla dopuszczalności tego zabiegu konieczne będzie także wykonanie zabiegu przez uprawnionego lekarza zgodnie z zasadami wiedzy i sztuki medycznej, a dopiero łączne zaistnienie wszystkich tych okoliczności stanowić będzie podstawę wyłączenia bezprawności sterylizacji na żądanie pacjenta9.
   Warto także zwrócić uwagę na brak konkretnego uregulowania, które zabraniałoby przeprowadzania sterylizacji dobrowolnych, a także, że kontratyp zgody pacjenta pozwala uchylić bezprawność ciężkiego uszkodzenia ciała, np. w sytuacji transplantacji od żyjącego dawcy.

4. Szkoda


   W kontekście roszczenia wrongful conception nie sposób pominąć problematyki szkody. Po pierwsze, należy podkreślić niedopuszczalność traktowania dziecka jako szkody w przypadku tych właśnie roszczeń. Mimo faktu, że dziecko nie było planowane, zgodnie z wykładnią prawa cywilnego zawsze będzie postrzegane jako wartość i dobro szczególnie cenne. Nie ma przy tym znaczenia fakt, czy rodzi się zdrowe, czy dotknięte wadami. Argumentem technicznym przemawiającym przeciwko uznaniu dziecka za szkodę jest brak możliwości ustalenia wysokości takiej szkody metodą dyferencyjną w związku z tym, że niewykonalna byłaby próba wyrażenia wartości dziecka w pieniądzu, a następnie porównanie tej wartości z kosztami, jakie niosą ze sobą narodziny potomka10.

   Warto tu zasygnalizować problem wymogu, aby dziecko było niepożądane przez rodziców. Tylko bowiem w przypadku dziecka niechcianego jego narodziny stanowią naruszenie prawa do planowania rodziny. Jak wskazuje T. Justyński, planowanie rodziny to działanie lub zaniechanie mające na celu regulację liczby potomstwa lub momentu poczęcia umotywowane kwestią ekonomiczną. Zgodnie z tą definicją dziecko jest niepożądane, gdyż z jego narodzinami wiążą się obciążenia finansowe. Koncepcja ta, wyrosła na gruncie orzecznictwa niemieckiego, wykluczałaby dochodzenie pokrycia kosztów utrzymania dziecka, np. w przypadku medycznej indykacji do aborcji.

   Szkodą w przypadku skargi wrongful conception są właśnie koszty utrzymania dziecka. Wymaga to oddzielenia osoby dziecka od następstw ekonomicznych jego narodzin, a dokonuje się tego przez wyizolowanie obowiązku alimentacyjnego. Argumenty podnoszące naruszenie praw człowieka względem osoby dziecka i negowanie jego godności jako istoty ludzkiej należy odrzucić - ze względu na fakt, iż akceptacja istnienia szkody jako kosztów utrzymania dziecka nie powoduje objęcia negatywną oceną także samej osoby dziecka. Podkreślić należy także, że samo określenie „niechciane dziecko" oznacza tyle, co „dziecko nieplanowane", a rodzice przez planowanie rodziny i chęć ograniczenia liczby abstrakcyjnych przyszłych potomków nie zwracają się przeciwko konkretnemu dziecku11.

   Za szkodę w przypadku tej skargi można uznać także koszty zabiegu sterylizacji bądź aborcji oraz koszty wynikające bezpośrednio z ciąży (związane z opieką ginekologiczną) i porodu. Zalicza się tu także zmniejszenie zarobków zarówno przed, jak i po urodzeniu dziecka, a także krzywdę, czyli ból i cierpienia fizyczne oraz psychiczne matki, związane z ciążą, porodem, a także spodziewaniem się nieplanowanego dziecka. Cześć judykatury uznaje, że szkodą może być także konieczność powiększenia domu lub zmiany mieszkania na większe12.


5. Wrongful conception w związku z nieprawidłowo przeprowadzoną sterylizacją w orzecznictwie Stanów Zjednoczonych


   Pierwszą sprawą, w której sąd amerykański orzekał w kwestii wrongful conception, był kazus Christensen v. Thornby z 1934 r.13 Sąd Najwyższy Minnesoty zdecydował się wówczas oddalić powództwo mężczyzny, który poddał się sterylizacji. Pomimo zabiegu jego małżonka zaszła w ciążę i urodziła zdrowe dziecko. Powodem, dla którego mężczyzna zdecydował się na zabieg, była troska o zdrowie kobiety. Sąd stanął na stanowisku, iż w związku z faktem, że małżonka ...

Dostęp do pełnej wersji artykułu >>>

1 R. Kędziora, Odpowiedzialność karna lekarza w związku z wykonywaniem czynności medycznych, Warszawa 2009, s. 423.

2 M.K. Smith-Groff, Wrongful conception: when an unplanned child has a birth defect, who should
pay the cost, Missouri Law Review vol. 61, Issue 1 Winter 1996, s. 3.

3 T. Justyński, Poczęcie i urodzenie się dziecka jako źródło odpowiedzialności cywilnej, Kraków 2003, s. 80.

4 R. Tokarczyk, Prawa narodzin, życia i śmierci, Kraków 2000, s. 208-209.

5 T. Justyński, op.cit.,, s. 90.

6 Miało to miejsce, np. w amerykańskich sprawach Ball v. Mudge, 391 P. 2d 201 (Washington 1964); Custodio v. Bauer, (1967) 59 Cal.R. 463.

7 Tak m.in. J. Radzicki, Ryzyko zabiegów lekarskich w prawie karnym, Warszawa 1967, s. 194; G. Rejman, Odpowiedzialność karna lekarza, Warszawa 1991, s. 145.


8 T. Justyński, op.cit.., s. 85.
 

 


9 M. Kowalewska-Łaguna, Dobrowolna sterylizacja w prawie polskim na tle prawnoporównawczym, PiP nr 1/2014, s. 32.

10 T. Justyński, op. cit., s. 55.

11 Ibidem, s. 61.

12 Udale v. Bloomsbury Area Health Authority, (1983) 2 All E.R. 522.

13 Christensen v. Thornby, 255 N.W. 620 (Minnesota 1934).

Prawo i Medycyna nr 67/ 20-07-2017, 12:11, wyświetleń: 32
drukuj drukuj


Komentarze

Aby dodać komentarz musisz się zalogować.







Copyright © 2007 - 2012 Prawo i Medycyna. Wszelkie prawa zastrzeżone.